یكدیگر را مسخره نكنید (اگر دین دارید)
خوش آمدید - امروز : سه شنبه ۱ آبان ۱۳۹۷
خانه » آرشیو برچسب: اسطوره‌ها

بایگانی برچسب ها: اسطوره‌ها

چکیده،پیشگفتار و پیشینه ی تحقیق (بنوادا -۱)

لطفاً قبل از مطالعه مطلب حتماً بخوانید: درباره “بررسی نظام فکری و اخلاق جمعی ملل در اسطوره ها”

چکیده

هنگام مطالعه‌ی سرگذشت ملّت‌ها و تمدّن های مختلف در زمان‌های دور ، این سؤالات در اذهان کنجکاو پدیدار می‌شود: که چرا در جهان دو نوع فلسفه ،یعنی فلسفه‌ی شرق و فلسفه‌ی غرب، به وجود آمده‌است. چرا از دید مردم بعضی ملّت‌ها صلح طلب‌اند و برخی دیگر عاشق جنگ و خونریزی. نیزهزاران پرسش دیگر از این قبیل که بی‌تردید پاسخ آن‌ها را باید در اعماق شخصیت مردمان همان سرزمین‌ها و طرز فکری که از درون اذهان آن‌ها سرچشمه گرفته ‌است، جستجو کرد.

هدف ما از این بررسی‌ها، مقایسه‌‌ی عوامل ایجاد تفاوت در اندیشه و رفتار ملّت‌ها، براساس اسطوره‌ها می‌باشد. اساطیر چنان ریشه در عمیق ترین لایه های وجود اقوام دارند که شاید نتوان به سادگی به این لایه‌ها دست پیدا کرد؛ امّا از طریق تحلیل و بررسی اسطوره‌ها می‌توان به صورت رمزگشایی شده‌ی آن‌ها دست پیدا کرد. بدین طریق می‌توان حوادث تاریخی و فرهنگی اقوام را بهتر توجیه کرد. تاریخ به ما می گوید که عاقبت بعضی از اعمال و رفتارهای مردم و حکومت‌ها چه شده است؛امّا ما با این کار خواهیم دانست که عاقبت باورهای مختلف چه شده و چه خواهد شد و شاید در این هزارتوی تاریک دنیا بتوانیم با نگاهی درست و بر پایه‌ی عقل با اعتقادات و ادیان و مذاهب ملل مختلف،که به هزاران نوع می رسد، روبرو شویم . برای مثال دیگر تعجّب نمی کنیم که چرا بعضی از غربیان به ماتریالیسم ،اومانیسم و…گرایش دارند.زیرا این واژه ها تنها تعبیری مدرن از عقایدی چندین هزار ساله است که در روح این ملّتها وجود دارد و در هر دوره‌ی تاریخی به حالتی خود را نمایان می سازد.

پیشگفتار

 

در دنیایی زندگی می‌کنیم که مرز بین ملّت‌ها و کشورها برداشته شده است. فرقی نمی‌کند که کجا باشیم؛در عرض یک روز می‌توانیم به دورترین نقاط دنیا سفر کنیم و در کمتر از یک دقیقه می‌توانیم با مردمان آن­جا گرم صحبت شویم. فرقی نمی­کند متفکّرین کشور ما چگونه فکر می­کنند؛به راحتی می‌توانیم با گمنام­ترین طرز فکر­ها در سراسر کره‌ی خاکی آشنا شویم و از آن‌ها پیروی کنیم. کتاب‌ها ، مقالات و اینترنت می‌توانند بیشتر نیاز ما را به دانستن ارضا کنند.

امّا لازم است برای مدّتی از این دنیای کوچکِ پیچیده بیرون بیاییم و ببینیم که آیا اجداد ما هم مثل ما زندگی می‌کردند؟بی تردید پاسخ منفی است . اجازه بدهید با هم سفری به هزاران سال پیش داشته باشیم. در آن زمان اصولاً یک مقاله هم وجود نداشت چه رسد به کتاب ، کتابخانه و یا اینترنت. تعداد افرادی که چیزی بیشتر از طرز تهیّه‌ی غذا ، کشاورزی و دامداری می‌دانستند، به عدد انگشتان دست هم نمی‌رسید. پیامبران الهی هم بودند امّا مگر در آن برهوت فکری ، ذهن چند نفر پذیرای تعالیم آسمانی می‌شد؟ انسان بود و دنیایی ساخته شده از علامت سؤال. امّا دریغ از یک پاسخ؛ ولی انسان تشنه‌ی پاسخ بود. پس مجبور بود خود پاسخ خود را بدهد . او دقیقاً همان اعتقادی را داشت که خودش ساخته بود و از اعماق وجودش سرچشمه گرفته بود. امّا مگر ممکن است هزاران اعتقاد در یک شهر یا کشور زندگی کنند؟ بنابراین عقیده‌ای فراگیر پدیدار می‌شود که “یونگ”(روان‌شناس معروف) آن را “ناخودآگاه جمعی” خواند. (ک. ک. روتون، اسطوره، ص۴۴)این باور، مخصوص آن ملّت و زاییده‌ی نوع تفکّر اوست. در یک زمان چندین نوع نظام فکری در جهان زندگی می‌کرد که هر یک مخصوص یک ملّت بود. این باورها چندین هزار سال زندگی کرده و چند میلیون نفر آن را ساخته بودند و هر یک دارای ویژگی‌های منحصر به فرد بود. اگر همه‌ی ملّت‌ها مثل هم فکر می‌کردند که دیگر فلسفه‌ی غرب و شرق معنایی نداشت . قوم تاتار در کنار اندیشه‌ی صلح طلبانه بعضی ملّت‌ها، جمهوری دموکراتیک روم در کنار فرمانروایی مطلق فراعنه و شهربانوان ایرانی در کنار زنان منزوی و برده سان مغرب زمین به وجود نمی آمد. این حاصل همان سال‌هایی است که قالب فکری ملّت‌ها تبدیل به اعتقادات آن‌ها ، و اعتقادات آن‌ها تبدیل به اعمال و رفتار آن‌ها می‌شد. و مسئول آن نه یک نفر، بلکه تک تک افراد یک ملّت هستند. ماهیت و جوهره‌ی هر ملّت که همان نظام فکری و اخلاق جمعی آنهاست خود را در این مجموعه اعتقادات و رفتارها نمایان می‌سازد.

هدف از این پژوهش شناخت و مقایسه‌ی این ماهیت و اخلاق کلّی است که چه در گذشته و چه در عصر حاضر بر آنها حاکم بوده‌است.

قبل از اینکه بیان کنیم چه رابطه ای بین ماهیت ملّت ها و اساطیر آن‌ها برقرار است، لازم است با معنای “اسطوره” آشنا شویم . برای اسطوره معانی متعدّدی ارائه کرده اند که هر یک به جنبه‌ای خاص از آن توجّه بیش‌تری دارد. طبق نظریات جدید، اسطوره اصولاً قابل تعریف نیست . (ریچارد کاوندیش، اسطوره شناسی:دایره‌المعارف مصوّر اساطیر و ادیان مشهور جهان، ص۱۴)ولی اگر ناچار به ارائه‌ی تعریفی از اسطوره باشیم می‌‌توان گفت که: اساطیر مجموعه‌ی اعتقادات یک ملّت درباره‌ی :زندگی، مرگ و دنیای پس از آن، خدایان ، نیروهای اهریمنی، قهرمانان و پهلوانان و جهان بینی یک ملّت است که ارتباطی تنگاتنگ و علّت و معلولی با آیین‌ها‌ی باستانی دارد. تفاوت اسطوره با افسانه در این است که اسطوره همراه با نوعی تقدّس و احترام دینی است امّا افسانه فاقد این ویژگی است. درباره‌ی خاستگاه اساطیر نظریات مختلفی وجود دارد که می‌توان گفت خاستگاه اساطیر آمیزه‌ای از همه‌ی آن‌هاست. به طور خلاصه به چند نمونه از این نظریات اشاره می‌کنیم:

۱-اسطوره تاریخ گمشده‌ی یک ملّت است که به اقتضای نقل شفاهی مبالغه آمیز شده است

 ۲-حقایق و قوانین جهان طبیعت و توجیهاتی برای آن‌ها است که به صورت نمادین درآمده است

 ۳-همان آیین پیامبران الهی است که به دلیل ذات اسطوره ساز انسان‌ها به شدّت تغییر یافته است

۴-توجیهاتی برای آیین‌های باستانی است(ک. ک. روتون، اسطوره، صص۸-۵۳)

 ۵-« درپی اشتباه در تعبیر ، تغییر معنای لغات و جملات کنایی بدوی در سیر تحوّل زبان، اسطوره پدید می آید(کتایون مزدا پور، داغ گل سرخ، ص۷۱)

۶-نظریه‌ی ششم که مبنای این پژوهش قرار گرفته است، در اوایل قرن بیستم توسّط روان‌شناسان بزرگ، یعنی فروید و یونگ ارائه شد و روحی تازه به علم اسطوره‌شناسی دمید. آن‌ها معتقد بودند که اسطوره ساخته‌ی ذهن ناآگاه، تاریک و آغازین بشر، و نتیجه‌ی آرزوهای سرکوب شده‌ی اویند. «فروید معتقد بود که اسطوره‌ها و رؤیاها ، نمایشی از امیال ممانعت شده‌ای اند که ذهن آگاه آن‌ها را سرکوب می کند؛لذا آن‌ها به صورت صور تحریف شده ، ظاهر می شوند» (ریچارد کاوندیش، اسطوره شناسی:دایره‌المعارف مصوّر اساطیر و ادیان مشهور جهان، ص۲۳) «یونگ نخست در سال۱۹۱۹ درونه‌های ناخود آگاه جمعی را “کهن نمونه” خواند و [معتقد بود]همین کهن نمونه‌ها هستند که تصاویر کهن نمونه‌ای را می‌سازند که از طریق اساطیر، رؤیا ، هنر و ادبیات با آن‌ها آشناییم» (ک. ک روتوِن، اسطوره، ص۴۴)بر همین اساس است که می گوییم:اساطیر، ماهیت نظام فکری ملّت‌ها را صادقانه و بی ‌ریا امّا به صورت نمادین، در اختیار ما می گذارند. پس بهترین راه برای شناخت این ماهیت، که پدید آورنده‌ی تفاوت های ملّت ها و اقوام است، بررسی اساطیر آن‌هاست.

هر یک از این نظریات را هم که در نظر بگیریم، نمی‌توان منکر تأثیرات روح ماهیت و ناخودآگاه جمعی ملّت‌ها، بر اسطوره شد. زیرا تعالیم پیامبران در همه جا یکسان بوده است. تفاوت‌های تاریخ ، آب‌وهوا و آیین‌ها در میان ملّت‌ها نمی‌تواند توجیهی برای تفاوت‌های بزرگ اسطوره‌های آنان-که در قسمت‌های بعدی با آن آشنا می‌شویم- باشد. مثلاً در مورد خدایان ، این تفاوت فقط در افسانه‌های آن‌ها نیست بلکه در ماهیت خدایان و جنس اتّفاقات آن افسانه‌هاست. اگر تاریخ مشابهی را برای دو ملّت، در نظر بگیریم؛ به علّت تفاوت‌های دو ملّت ، جنس اساطیر پدید آمده از آن تاریخ و شخصیت‌ها نیز متفاوت خواهد بود.

این خدایان، اساطیر و عقاید به خوبی بیانگر ویژگی‌های پنهان و پیدای هر ملّت است. ملّت‌هایی که باهوش‌تر و دارای ادراکی عمیق‌تر هستند ، خدایانی قدرتمند‌تر و مقتدر‌تر دارند و به آفرینش ، مرگ و رستاخیزی باهدف‌تر و پرمعناتر معتقدند. اقوامی‌که خود و فطرت خود را بهتر شناخته‌اند ، گرایش بیش‌تری به توحید دارند. ارزش انسان را نسبت به سایر موجودات درک کرده‌اند؛ امّا خدایان را وجودهایی مافوق کمبود‌ها و نیازهای بشری می‌دانند. اقوامی‌که سجایای اخلاقی و جوان‌مردی حتّی با گوشت و پوستشان آمیخته شده است، قهرمانانی دارند که این خصوصیات را به حدّ کمال رسانده‌اند. برای خدایان و قهرمانانشان ارزش قایل‌اند و آن‌ها را از دروغ‌گویی، دزدی ، شهوت پرستی و هر نوع گناهی مبرّا می‌دانند . همین طور در مورد اقوامی‌که زبونی آن‌ها در اساطیرشان متجلّی است…. و ما بر پایه‌ی همین قواعد، در فصل اوّل به بررسی اساطیر و افسانه‌های ملل می پردازیم. در صورت نگاه درست به اساطیر می‌توان دقیقاً به هدف اوّل تحقیق که همان بررسی ماهیت ملّت‌هاست، دست پیدا کرد. بررسی تاریخ و پیشرفت علمی‌و هنری ملّت‌ها از آنجا که تنها موجب مقایسه‌ی حاکمان، دانشمندان ، هنرمندان و در یک کلمه خاصّان آن ملّت‌ها می‌شود، برای رسیدن به این هدف مناسب نیست. البته هر جا که احساس کنیم این مشکل وجود ندارد به طورگذرا از آن‌ها نیز استفاده خواهیم کرد. پس ما بررسی خود را بر پایه‌ی اساطیر ملّت‌ها انجام می‌دهیم. البته بررسی اساطیر و اعتقادات یک ملّت را تا جایی ادامه خواهیم داد که دقیقاً دستاورد همان ملّت باشد. باور‌ها و ادیانی را که از سایر ملّت‌ها گرفته شده و تأثیری بنیادین بر اساطیر یک ملّت گذاشته اند ، تا حدّ امکان حذف کردیم. مانند آیین بودا در چین و ژاپن، و آیین مانی در ایران. البته در بعضی موارد ملّت‌ها این اعتقادات و اساطیر را تا حدّی تغییر داده‌اند که دیگر نمی‌توان آن را متعلّق به کشوری بیگانه دانست. هم‌چنین اساطیری را که ساخته‌ی عدّه‌ای معدود مانند پادشاهان و کاهنان است در نظر نگرفتیم. البته تفکیک اساطیر تا این حد پس از هزاران سال محال است. امّا این کار را در حدّ توان انجام داد‌ه‌ایم تا کمتر به نتیجه‌گیری ما لطمه بزند.

افسانه‌ها و قصّه‌های محلّی را‌که ویژگی‌های اساطیر و افسانه‌ها را ندارند و تنها داستان‌هایی برای سرگرمی‌عوام به خصوص روستاییان بوده‌اند، کنار گذاشتیم. در این بررسی به طور مستقیم به کتاب‌هایی که حکم مراجع اصلی و باستانی را دارند مانند: “شاهنامه”، “ایلیاد” و “اودیسه” و … مراجعه نکردیم زیرا حجم بالای کار، اختلافات بین منابع مختلف اساطیر یک ملّت و طول و تفصیل خاص این کتاب‌ها ما را از اهدافمان دور می‌کرد و در واقع این پژوهش تبدیل به مقایسه‌ی این کتاب‌ها، با یکدیگر می‌شد. به دلیل این که این پژوهش یک نوع مقایسه و قضاوت بین اساطیر ملّت‌هاست، سعی کردیم مطالب را بیشتر از کتابهای معتبر، به طور کامل و باجمله‌بندی خاص همان کتاب‌ها نقل کنیم تا عقاید پیشین و مبالغه در قضاوت‌ها و نقل مطالب، باعث سستی کار نشود.

 

پیشینه‌ی تحقیق

تا کنون در زمینه‌ی اساطیر ملل کتاب‌ها و پژوهش های ارزنده‌ای نگارش شده است. بزرگانی چون “میرچا الیاده”، “رکس وارنر” و “ریچارد کاوندیش” و برخی اساتید ایرانی همچون دکتر”مهرداد بهار” در این زمینه پیشتاز بوده‌اند و اساطیر ملل را از دیدگاه‌های مختلف مانند:روان‌شناسی، ادبی، مردم شناسی و… مورد بررسی قرار داده اند. مقایسه‌ی اساطیر ملل نیز بیشتر از دیدگاه ادبی صورت گرفته است، مانند: کتاب “مازهای راز” اثر “میرجلال‌الدّین کزّازی”.

بسیاری از علاقمندان به شناخت مردمان جهان، آداب و رسوم، فرهنگ و تاریخ ملل مختلف را بررسی کرده و در موارد معدودی نیز به مقایسه‌ی آن‌ها پرداخته‌اند. البته همین مقایسه ها نیز صرفاً “در کنار هم قرار دادن” و بیان اختلاف‌های آن‌هاست و تحلیل و تفسیر اساطیر ، با توجّه به ماهیت آن‌ها ، در این قیاس‌ها جایی ندارد.

پیوند این دو مقوله، یعنی “شناخت و مقایسه‌ی مردمان” و “اساطیر ملل”، به همراه دیدی روانشناسانه و عدم محدودیت به دوره‌ای خاص از تاریخ، بی‌تردید از ویژگی‌ها و نوآوری های این طرح است. نگاهی نو به اساطیر، استفاده از اساطیر برای تفسیر موضوعات روز و بررسی جایگاه ایرانیان در میان ملل ، از دیگر ویژگی‌های نوآورانه‌ی این پژوهش است. توجّهی که در این پژوهش به رنگ و جنس اساطیر شده‌است تا کنون در هیچ کتاب یا مقاله‌ای به نظر نگارنده نرسیده‌است و شاید مهم‌ترین نوآوری این پژوهش باشد.

پیوند این موضوعات ، به این گستردگی بسیار نادر و تقریباً نایاب است و بعضی آثار موجود نیز تنها برخی از ‌جنبه‌های مورد نظر این پژوهش را بررسی کرده‌اند و غالباً محدود به دو ملّت ایران و یونان هستند. به همین علّت می توان گفت که این پژوهش در گذشته مشابهی نداشته و جای خالی آن به خوبی حس می شد.

پایان اسطوره‌ها

با وجود تلاش‌هایی که طی دو قرن، درباره اسطوره و دین اقوام شمالی، صورت گرفته است اما، گستره باور پرستشی آنان هنوز به زحمت، قابل دریافت است. هرگونه تصوری از اقوام شمالی از گوش فرادادن به متون ادّا و حماسه‌های اسکاندیناویایی، به مفهوم آن که این مطالب بتوانند حاکی از باور قلبی آنان بوده باشد، خطاست، مطالب مکتوب، نقش کم‌اهمیتی در امر باورهای آنان برعهده دارد. درباره الگوهای نیایشی، موضوعات زیادی در دست نیست، اما بدون تردید، همه مفاهیم نیایشی با فصل‌ها، آهنگ طبیعت و جوامع کشاورزی مربوط بوده و همه آن‌ها، عمدتاً، به سوی خدایان و ایزد ـ بانوانی که مسئول باروری در طبیعت بودند، کشیده می‌شدند. در نیمه زمستان، جشنواره‌های مهمی برپا می‌شد که ردپای برخی از آن‌ها، در مسیحیت کنونی و جشن سال نو نیز، مشاهده می‌گردد. زیربنای این نگرش، پیوسته، در جهت حفظ کمک نیروهای طبیعت بوده است. پرهیزگاری در مفهوم متداول و قابل درک امروزی، احتمالاً، نقش چندانی نداشته است.

نغییر دین مردم ژرمنی به مسیحیت، روندی کُند و آرام داشت. در آلمان و بریتانیا، افراد بسیاری، و نه همه آن‌ها، تا قرن هشتم مذهب خود را تغییر داده بودند. ایسلند در سال ۱۰۰۰، رسماً مسیحی شد و نروژ نسبتاً زودتر، و سوئد تا دو قرن بعد از آن، به مسیحیت گروید. در این فرایند، کشاورزان و رعایا خدایان خود را تغییر دادند، اما الزاماً، باور دینی خود را عوض نکردند. رفتار آنان نسبت به جهان غیرقابل رؤیت، شاید به همان صورت اصلی باقی ماند. اکنون بسیاری از آیین‌های فصلی را انجام می‌دهند، رونی یا الفبای ژرمنی نیرو و، راز خود را محفوظ می‌دارد. اماکن مقدس، تقدس خود را دارند. خدایان بزرگ از تخت خود پایین کشیده شدند و اسطوره‌ها از حرکت باز ماندند. و اگر به خاطر آثار اسنوری و استورلوسون نبود، بدون بر جای نهادن اثری، از بین می‌رفتند.

دلیل مسیحی شدن شمال تقریباً آشکار است. زیرا از یک طرف، تغییر مذهب، اسکاندیناویا را، بخشی از اروپای کاتولیک به حساب می‌آورد و از طرفی دیگر، مسیحیت مبشّر امنیت بعد از مرگ بود که دین کهن، تأمین کننده این امنیت نبود و در مبارزه میان «مسیح سفید» با تور و اودین، مسیح به پیروزی رسید.

سرانجام، اسطوره‌های کهن شکست خوردند، زیرا جدیت و هماهنگی میان آن‌ها وجود نداشت. اودین خائن بود، ولی مسیح چنین نبود. تور می‌توانست فریب‌کاری کند، مسیح نمی‌توانست. فری و فریا نیروی زیادی در جهان داشتند، ولی در فراسوی آن، ضعیف به شمار می‌رفتند. دین کهن، از لحاظ آیین و نظم، دارای مرکزیتی نبود و به مثابه آمیزه‌ای از عناصر و اعمال جداگانه‌ای به شمار می‌رفت که برای مبارزه و متحیّر ساختن ما، بر جای ماند. اما اکثراً، در میان ما انسان‌های معاصر، بازگشت به خاطره‌ها وجود دارد، یعنی ما مردان و زنانی را به یاد می‌آوریم که برای مدت زمانی، بدون کشیدن بار تقدیر، تو را ستایش می‌کردند، زیرا به قدرت خود ایمان داشتند.

ریچارد کاوندیش،اسطوره شناسی:دایره‌المعارف مصوّر اساطیر و ادیان مشهور جهان، ترجمه‌ی رقیّه بهزادی، تهران،نشر علم،چاپ اوّل،۱۳۸۷

شیوه‌های تعبیر اسطوره‌ها

طی صد سال اخیر، علاقه به اسطوره‌شناسی، پیوسته رو به فزونی بوده است. این توجه، بیشتر بدان جهت حائز اهمیت شد که اسطوره‌ها دیگر صرفاً، داستان‌هایی کودکانه یا توصیفاتی غیرعلمی از جهان تلقی می‌شوند، بلکه نگرشی جدی از حقیقت به شمار می‌روند. اساطیر در جوامع حال و گذشته، با حضور پیوسته خود به صورت بخشی از تار و پود حیات بشر، بیان باورها، شکل‌دهنده رفتارها و توجیه رسوم، ارزش‌ها و سنت‌های آنان درآمده‌اند. درک بشر، جدا از شناخت اساطیرش امکان‌پذیر نیست…

اسطوره‌ها روایاتی خیالی، درباره طبیعت، تاریخ و سرنوشت جهان، خدایان، انسان‌ و جامعه‌اند. آن‌ها  مفاهیمی هستند که برای توجیه معانی خود نیاز به توجهی جدی، دارند؛ زیرا درک مفاهیم اساطیری، برای باوردارندگان به آن، کلیدی است برای حل پیچیدگی‌های اساسی زندگی. کاربردهای نادرست و مطرود اسطوره، در معنا و مفهوم داستانی ابلهانه یا پنداری دروغین، نادیده انگاشتن اهمیت آن است؛ حال آن که در واقع، درست خلاف این امر صادق است. زیرا آن چه همواره نزد مردم شایان اهمت بوده، در اسطوره‌های آنان تجلی یافته است.

در عین حال نادیده انگاشتن آن جامه تخیلی که اسطوره‌شناسی در بردارد، نیز امری ناممکن می‌نماید. عبارت «داستانی درباره خدایان»، تعریفی عام و ناقص از اسطوره است؛ و عبارت «داستانی مقدس» تعریف دیگری با گستردگی بیشتر است. ولی هیچ یک از این دو تعریف جامع نیستند. بی‌شک بسیاری از اساطیر، روایاتی درباره ماجراهای مربوط به خدایان و موجودات فراطبیعی‌اند، ولی با این حال ممکن است در برگیرنده حقیقتی از نوع دیگر و با ژرفایی بیشتر باشند….

با آن که اسطوره‌های دینی راهی برای تبیین حقایق قدسی‌اند، همه آن‌ها دارای جنبه باورهای دینی نیستند. برخی از اسطوره‌ها در درجه نخست، مفهومی اجتماعی و تاریخی دارند و ممکن است که خدایان در آن‌ها، نقشی کم اهمیت‌تر داشته‌، یا اصلاً نقشی نداشته باشند. اسطوره‌ها، تاریخ و منطق استدلالی یک جامعه، شعائر دینی، سنّت یا توسعه اجتماعی آن جامعه را تشریح می‌کنند. برای مثال، یک اسطوره در بازگویی داستان یک ملت، از وحدت، اهداف، اعتماد و غرور آنان گفتگو می‌کند. رومیان بیشتر اسطوره‌های دینی خود را از یونانیان به وام گرفتند. اسطوره‌های خود آنان عموماً در ارتباط با تاریخ روم بود: از جمله چگونگی پیدایی شهرها، در امان ماندن از حملات و خطرات، شیوه‌های دست‌یابی به قدرت، و نیز نحوه زیست نیاکان به مثابه الگویی برای رومیان آن روزگار. حتی اگر این افسانه‌ها بر اساس رویدادهای واقعی باشند، باز هم اسطوره‌هایی از این دست، بیستر شامل و حامل داستانی اخلاقی‌اند تا رویدادی تاریخی. هیچ‌گونه کوششی در راستای تمایز میان داستان‌های واقعی و غیرواقعی صورت نپذیرفته است. اسطوره‌سرایی هنری است کهن‌تر از تفسیر تاریخ، و ارزش آن بر صحبت تاریخی مبتنی نیست.

تعریف اسطوره به عنوان «داستان» نیز نادرست است، زیرا بسیاری از اسطوره‌ها، حالت داستانی ندارند. اسطوره‌شناسی برخی از جوامع، نقش‌ها یا زمینه‌های دلخواه گوناگونی از ایزدان یا ایزد ـ بانوان را بازتاب می‌دهند. مثلاً خدایی ناظر بر امور کشاورزی، دیگری مسئول جنگ، و سومی سرور دریاست و دیگران نیز بر همین روال‌اند. علاه بر این، اصطلاح اسطوره، برای آن دسته از سنت‌های دینی و دنیوی به کار می‌رود که بر نگرش‌های حیاتی بشر نفوذ نیرومندی دارند، اما برای صحت حقیقی آن، دلایل موجهی در دست نیست. اندیشه دوزخ، نمونه‌ای از این زمره است؛ به تصور مسیحیان کهن دوزخ مکانی حقیقی و اردوگاهی از آتش و شکنجه در اعماق زیرزمین به شمار می‌رفت، ولی بسیاری از مسیحیان کنونی، آن را یک اسطوره می‌دانند. حقیقت موجود در این اندیشه، صورت‌های گوناگونی دارد: برای مثال، انسانی که منکر وجود خداوند می‌شود، بایست ناگزیر به سبب این انکار، پادافراه گردد. به همین لحاظ است که اندیشه دوزخ در مسیحیت و برخی ادیان دیگر، در این‌جا به منزله یک اسطوره تلقی می‌شود.

اسطوره داستان یا روایتی، مدعی پاسداری از یک حقیقت اساسی درباره جهان و زندگی آدمی است، که در محیط اجتماعی خود، یک اصل موثق در نظر گرفته می‌شود، اما حقیقت آن، دقیق، علمی یا تاریخی نیست. روایت کتاب مقدس، مبنی بر این که خداوند جهان را در هفت روز آفرید، از نظر علمی توجیه‌پذیر نیست، روایت آفرینشی نزد هندی‌ها، تبتی‌‌ها، چینی‌ها و یونانیان، بر اساس آفرینش هستی از یک بیضه، نیز به همین سیاق از لحاظ علمی محقّق نیست. اما این مطالب، بازتاب دهنده نکته اصلی اسطوره‌ها نیست، و واقعی و غیرواقعی بودن آن‌ها، نیز دیگر اهمیت ندارد. در هر صورت، اسطوره چنان عملاً در تاروپود جامعه تنیده می‌شود، که به منزله یک واقعیت مورد پذیرش قرار می‌گیرد. کشفیات و نگرش‌های تازه و شیوه‌های زندگی نوین، در اسطوره‌ها موجب آسیب‌رسانی به آن می‌شود.

هنگامی که اسطوره‌های کهن به فراموشی سپرده می‌شوند، اسطوره‌های جدید سر برمی‌آورند. اسطوره‌ها به شکوفایی می‌رسند، رنگ می‌بازند، و سرانجام می‌میرند، اما اسطوره‌های تازه‌ای تولد می‌یابند و اسطوره‌های کهن احیا می‌شوند. با گذر زمان، یا تخلیط فرهنگ‌ها، اسطوره‌های کهنه و نو درهم می‌آمیزند. اسطوره‌ها صرفاً، ویژه تعلیم نیافتگان یا اقوام بدوی یا جوامع کهن نیستند. جوامع پیچیده کنونی نیز خالق اسطوره‌اند. برای مثال، در جهان پیشرفته غرب، اسطوره بر رفتار و رشد سیاسی آن سرزمین تأثیر ژرفی گذاشته است. جنبش‌های سیاسی چپ و راست، تأثیر و نیروی انکارناپذیر از اسطوره‌ها دریافت می‌دارند، و هر دو جناح، اسطوره‌های ارزشمند کهن را به اسطوره‌هایی تازه و آرمان‌گرایانه تغییر می‌دهند. ظاهراً هیچ جامعه‌ای، نمی‌تواند بدون اسطوره‌ها که در برگیرنده تصویر آن جامعه از گذشته و حال و مقاصد آن است، به شایستگی به وظایف خود عمل کند.

شیوه‌های بسیاری جهت تعبیر اسطوره‌ها در کار است، اما انواع اصلی آن‌ها را می‌توان به سه دسته کارکردی، نمادین، و ساختاری طبقه‌بندی کرد. هر یک از این روش‌ها، تحلیلی چشم‌گیر را از اسطوره‌هایی خاص، یا گروهی از اسطوره‌ها، فراهم می‌آورند، اما این که کدام یک از این رویکردها به خودی خود، توضیحی قابل قبول از اسطوره‌‌شناسی را به دست دهند، مشخص نیست؛ به ویژه آن که این مقولات دقیقاً تفکیک شده نیستند و روش‌های کارکردی و نمادین، و ساختاری از تعابیر، اغلب درهم ادغام می‌شوند.

رویکرد کارکردی اسطوره‌ها را امور واقعی توجیه‌پذیر اجتماعی در نظر می‌گیرد. برای مثال افراد خاصی، که به طور سنّتی از راه صید ماهی گذران زندگی می‌کنند، اسطوره‌ای مخصوص به خود دارند مبنی بر این که چگونه موجودی فراانسانی در روزگاران کهن به نیاکان آن‌ها هنر ماهی‌گیری را آموخت. این داستان، شیوه زیست‌ آن‌ها را توجیه می‌کند و به روش‌های صید ماهی و سنت‌های مربوط به آن‌ها، اعتبار می‌بخشد. این روایت، احساس داشتن حیاتی مشترک با نیاکان را نیز در عرصه حیات به آنان انتقال می‌دهد.

بسیاری از اسطوره‌ها، نظام همسانی از اعطای اختیار به گروه‌ها، نهادها، شعائر، تمایزات جامعه‌شناختی، قوانین و رسوم، معیارهای اخلاقی، ارزش‌ها و نظرات را، عرضه می‌دارند. اسطوره‌ها در سراسر جهان، قوانین خویشاوندی، رسوم مربوط به ازدواج، روش‌های شکار، کشاورزی، هنر و جنگ، روال قربانی کردن، اقتدار سرکرده و فرمانروا، اطاعت زنان و جنبه‌های بی‌شمار دیگری از ساختارهای اجتماعی را توجیه می‌کنند. اسطوره‌ها در تمایز میان رفتارهای پسندیده و ناپسند دارای عملکردهای اخلاقی مهمی‌اند. برخی از آن‌ها همچون اسنادی نانوشته، برای ادعاهای مالکیت افراد به کار می‌روند. بعضی از آن‌ها، جهت مقاصد سیاسی یک حکومت، اشراف سالاری، یا روحانیت عمل می‌کنند؛ همانند آن چه در مصر، روم، ژاپن، و نیز در میان آزتک‌های مکزیک یا اینکاهای پرو به وقوع پیوست.

این‌گونه اسطوره‌ها، به دست‌آوردهای حاضر اعتبار می‌بخشند. ظاهراً برای این‌گونه تأییدها و اعتبارها، در طبیعت آدمی نیازهای مبرمی وجود دارد، و این نوع توانایی از استدلال‌های منطقی درمی‌گذرد، و مثال‌های آن‌ها صرفاً به جوامع قبیله‌ای محدود نمی‌شود. در انگلستان و فرانسه قرن هفدهم، قدرت متعالی شاهان، بدین‌گونه توجیه می‌شد که آنان منتخب خداوندند، این طرز تلقی همان بینش سیاسی بود که در سنّت‌های اساطیری ریشه داشت. نگرش متضاد با این نظر، یعنی دموکراسی، با اسطوره قرارداد اجتماعی تعریف می‌شود. در آلمان نازی، بخشی از اعمال تجاوزکارانه، نفرت‌انگیز، وحشیانه و نژادپرستانه، بر اساس احیای اسطوره‌شناسی ژرمنی توجیه می‌گردید. امپریالیسم ژاپن قبل از سال ۱۹۴۵ میلادی نیز، همین امر را از طریق احیای اسطوره‌های مربوط به ملی‌گرایی، نظامی‌گری و اعتقاد به مشیت الهی، رواج می‌داد.

غالب اسطوره‌ها با آیین‌ها و سنت‌ها ارتباط تنگاتنگی دارند، با آن که نظریه مبتنی بر این امر همه اسطوره‌ها از آیین‌ها نشأت می‌گیرند، مورد پذیرش همگان نیست. داستان پرومتئوس، در اساطیر یونان، که به زئوس نیرنگ می‌زند و گوشت اولین قربانی را می‌گیرد، مجوّزی جهت آیین‌های سنتی یونانی به دست می‌دهد بر این اساس که گوشت حیوان قربانی شده‌، نباید سوزانده شود و باید به خدایان تقدیم گردد، ولی پرستندگان باید از آن بخورند. آیین‌ها تکرار می‌شوند و اسطوره‌ها در آن‌ها دوباره رخ می‌نمایند، تا آن‌ها را با همه نتیجه‌های ثمربخش خود، دگرباره بیافرینند. در داستان‌های سوری، درباره پیروزی‌های بعل، خدای باروری، بر دشمنانش، سرودهایی خوانده می‌شد و نمایش‌هایی صورت می‌گرفت، این آیین، به منظور تضمین پیروزی باروری زمین بر نازایی آن، اجرا می‌گردید. اسطوره‌ها به این تربیت در پیوند با آیین‌ها برای بهره‌برداری از منابع قدرت و کسب تجاربی به کار می‌روند که به گونه‌ای دیگر دور از دسترس خواهند بود، و بازیگران در این آیین‌ها، جهت بازآفرینی اسطوره‌ها، نقش‌هایی برعهده می‌گیرند. نقش‌آفرینان در این بازی‌ها، به فراسوی زمان و مکان می‌روند، تا به اسطوره‌ها، خدایان و نیاکان بپیوندند. نمونه‌های نمایشی از این دست، در مراسم وودوو و آیین‌های بومیان استرالیا مشاهده می‌شود.

برخی اسطوره‌ها فراسوی آیین‌ها و سنت‌ها، و جهت رویارویی با مشکلات و پیچیدگی‌های زندگی آدمی مطرح می‌شوند. این‌گونه اسطوره‌ها چگونگی شکل‌گیری هستی آدمی، اصل و منشأ پیدایی انسان، حیوان، و گیاه، اصل خلقت جنس نر و ماده، و چگونگی دستیابی انسان به آتش، آغاز جوامع، و چگونگی ظهور کار، کهنسالی، بیماری و آخرین دشمن بشر یعنی مرگ، را تشریح می‌کنند. در این‌جا دوباره اسطوره‌ها، توجیه‌کننده صورت جهان کنونی‌اند. امکان دارد که عملکرد آن‌ها بیش از آن که در پی ارضای حس کنجکاوی باشد، از درد و آلام زندگی انسان با توجیهی غیرواقعی ولی پذیرفتنی از جهان و انسان، بکاهد. با قرار گرفتن در چارچوبی قابل درک، تحمل سختی‌های زندگی می‌تواند آسان‌تر شود.

این‌ که آیا توضیحات کارکردی قادرند تأثیر اسطوره‌ها بر ذهن را به سبب برخی از ویژگی‌هایشان، توجیه کنند، همچنان سؤال برانگیز است. رویکردهای نمادین، اسطوره‌شناسی را راهی برای اندیشندن و روشی شاعرانه جهت ارتباط تلقی می‌کنند، و معناها را در لایه‌های زیرین سطح می‌جویند. برای مثال، در داستان‌هایی که تولد جهان را از یک بیضه می‌دانند، این بیضه در واقع، تخم حقیقی نیست. بیضه کیهانی نمادی تأثیرگذار از هستی است که در درون یک کلّ جای دارد، و به مثابه یک تخم حقیقی، از زندگی درون پوسته آن و خداوند او را بر روی چرخ سفالگری شکل بخشید، مراقبت می‌شود. به همین نحو، وقتی اسطوره‌ای مصری می‌گوید که بشر نخستین از گِلْ ساخته شد و خداوند او را بر روی چرخ سفالگری شکل بخشید، این به منزله نمادی از ارتباط انسان با خدا و پیوند او با خاک و زمین است؛ یعنی خاکی که آدمی بر آن زندگی می‌کند و زمینی که سرانجام، بشر به آغوش آن باز می‌گردد.

بسیاری از اسطوره‌ها کیفیتی رؤیاگونه دارند. پیکرهای عجیب و بدشکل همچون هیولاها و موجودات دورگه، در آن‌ها به حرکت درمی‌آیند. جانوران همچون انسان‌ها راه می‌روند و سخن می‌گویند. انسان و حیوان با یکدیگر می‌آمیزند، شکل عوض می‌کنند، و از نیروهای جادویی برخوردارند. زنان باردار می‌شوند، و کودکان در شیوه‌های عجیب جسمی، به دنیا می‌آیند. مضامین بدخواهی و آسیب‌رسانی، همچون پدرکشی، برادرکشی، آدم‌خواری، اخته‌سازی، زنای با محارم، تجاوز و قتل در اسطوره‌ها، وجود دارد و غالباً ممنوعیتی در کار نیست. قوانین روزگار ما، و آن چه ما منطقاً با آن‌ها مأنوس‌ایم، در این‌جا پایگاهی ندارد، زیرا اساطیر به زمانی از جهان، قبل از نظم کنونی اش، مربوط است.

کارل گوستاو یونگ

اسطوره‌هایی از این دست، برای نظریه‌های فروید و یونگ، و نیز این اعتقاد که اسطوره‌ها ساخته ذهن ناآگاه و تاریک و آغازین طبیعت بشری‌اند، مواد اولیه را فراهم می‌سازند. فروید معتقد بود که اسطوره‌ها و رؤیاها، نمایشی از امیال ممانعت شده‌ای‌اند که ذهن آگاه آن‌ها را سرکوب می‌کند؛ لذا آن‌ها به صورت صور تحریف شده، ظاهر می‌شوند. یونگ آن‌ها را حاصل «ناآگاهی جمعی» می‌داند که نزد همه انسان‌ها مشترک است، و بشر پیشا ـ تاریخی آن‌ها را شکل بخشیده است؛ انسان‌ها دارای کهن الگوها یا الگوهای بنیادین باورهایی به شمار می‌روند که در اسطوره‌ها، رویاها، نمادگرایی‌ها، هنر و دیگر انواع بیانگری، ظهور می‌یابند.

غالب تفسیرهای فرویدی و یونگی، به علت ساده‌انگاری محکوم شده‌اند، زیرا آنان پدیده‌های پیچیده را، به صورت الگوهای قابل دریافت و ساده، عرضه کرده‌اند. نقطه ضعف آنان، در آن‌جاست که با هیچ روش قابل فهمی نمی‌توان به آنان نشان داد که به خطا رفته‌اند. از آن جا که بشر فقط به ذهن آگاه دسترسی دارد، مطالب موجود درباره ذهن ناآگاه را نمی‌توان اثبات یا رد کرد. در نتیجه، تمایل غالب برای توجیه اسطوره‌ها در این مسیر، راه ‌به جایی نمی‌برد، و غالباً، به صورت بیان فلسفی، نگرشی به جهان، یا آفرینشی چون هنر و ادبیات باقی می‌مانند، که در مجموع عناصر خودآگاه و ناخودآگاه، و مفاهیم اجتماعی و نمادین را با یکدیگر می‌آمیزند. به ویژه وقتی واکنش‌هایی باشند در برابر آن فشار و باری که در همه جا بر دوش انسان‌ها سنگینی می‌کند. آن‌ها ممکن است حامل معنایی فراتر از کاربرد بی‌واسطه در محیط خود باشند.

زیگموند فروید

اما نظریه فروید، به عنوان رویدادی نسبتاً تازه، بر اسطوره‌شناسی ساختاری تأثیرگذار بوده است. رویکرد ساختاری، اسطوره را به بخش‌های سازنده آن، یعنی رویدادها و نقشمایه‌ها، تقسیم می‌کند، و شیوه ارتیاط آن‌ها با یکدیگر را در نظر می‌گیرد، تا ساختار زیرین آن‌ها را آشکار سازد، درست مانند برش مقطعی لایه‌های زمین‌شناسی. اهمیت اسطوره، یافتن صورت کلی روایت نیست، بلکه جستجوی نظم لایه‌های زیرین آن است.

تعابیر ساختاری بی‌نهایت پیچیده‌اند و خلاصه کردن آن‌ها امکان ندارد، اما یک الگوی ساختاری یافت شده در اسطوره‌ها، تأثیری متقابل از متضادهاست. برای مثال این که حالت کنونی چیزها، با وضع آغازین آن‌ها در تضاد است. مردان امروزی صاحب قدرت‌اند، اما در روزگار کهن زنان قدرت را در دست داشتند. یا این که امروزه قوانین خویشاوندی و ازدواج در مقایسه با دوران کهن پیشرفت کرده است؛ در آن روزگار زنای با محارم میان والدین و فرزندان یا برادر و خواهر انجام می‌گرفت. یا روزگاری جانوران بودند که گوشت پخته می‌خوردند و انسان آن را به صورت خام مصرف می‌کرد.

نماینده پیشتاز اسطوره‌شناسی ساختاری، مردم‌شناس فرانسوی کلود لوی ـ اشتروس، اسطوره‌ها را ساختارهایی، از متضادها می‌دانست؛ مانند طبیعت و فرهنگ (خام و پخته)، نر و ماده، نظم و بی‌نظمی. از این منظر، اساطیر در لفافه آن تضادهای فطری موجود در زندگی را بیان می‌کنند که ذهن آگاه خواهان رویارویی با آن‌ها نیست. اندیشه اسطوره‌ای از جانب آگاهی از تناض‌ها، به سوی تحلیل آن‌ها حرکت می‌کند، و برخی داستان‌ها، با حالاتی باژگونه درباره چیزهای موجود در جهان اسطوره‌ای، می‌کوشند واسطه‌ای باشند میان تضادها و آن‌ها را تحلیل کنند. کارکرد حقیقی اسطوره آن است که با عرضه الگویی منطقی، بر یک تناض غلبه یابد لوی اشتروس در این باب می‌گوید: «زمانی که این تناقض واقعی باشد، دستاورد ناممکن می‌شود.»

اسطوره‌ها علاوه بر بازتاب تجارب انسانی، به آن شکل می‌بخشند، زیرا بشر به طور طبیعی، رخدادها را در پرتو نگرش غالب نسبت به حقیقت که در برگیرنده اسطوره‌شناسی است، تعبیر می‌کند. یکی از علل جدّی گرفتن اسطوره‌ها آن است که هیچ جامعه‌ای را نمی‌توان بدون شناخت اسطوره‌هایش درک کرد. علت دیگر عبارت از روشنی و وضوحی است که اسطوره‌ها بر اندیشه سایر مردم، و نیز خود ما اِعمال می‌کنند. اگر اسطوره‌شناسی کلاً طریقی مشترک برای اندیشیدن انسان‌هاست، پس مطالعه آن، به مفهوم خودشناسی است.

تشابهات و همسانی‌هایی که میان اسطوره‌های جوامع مختلف وجود دارد، نشان دهنده الگوهای فکری مشترک‌اند، و همه آن را نمی‌توان به آسانی با تأثیر یک فرهنگ بر دیگری توجیه کرد. همراه با چنین همسانی‌هایی، تمایزات مهم بسیاری نیز در کار است، اما تکرار الگوهای یکسان، مشخص کننده آن است که ذهن آدمی به پاسخ‌هایی همسان برای سؤالات اساسی گرایش دارد. یک عامل مشترک در اساطیر اقوامی که با فاصله زیاد از هم زندگی می‌کنند، تمایل به زندگی در جهانی است که توسط عاملان غیرانسان، خدایان، ارواح، و عناصر فوق طبیعی مرموز اداره می‌شود. عامل مشترک دیگر، تمرکز بر پلیدی‌های احوال بشر، و تمرکز بر بی‌عدالتی‌های زندگی و خطرات آن است.

نقشمایه‌ها و طرح‌های مشابهی در اسطوره‌های آغازین به چشم می‌خورد مانند: وجود هرج و مرج و لجّه تاریک و مرطوب اولیه، غیاب خورشید، ماه و ستارگان؛ بیضه کیهانی؛ آفرینش از یک عضو جدا شده خدا یا دیو؛ جدایی زمین و آسمان، که در آغاز به یکدیگر پیوسته بودند؛ شروع نظم و ترتیب از بی‌نظمی؛ ساختن انسان از گِل و خاک یا بر آمدن انسان از زمین.

اسطوره‌ها دگرباره به صورتی گسترده، جواب مشابهی به پرسش چرایی مرگ عرضه می‌دارند. مرگ در نتیجه یک خطا، گاه از سوی انسان، و گاه از سوی یک خدا یا پیام‌آوری از سوی یک خدا رخ می‌دهد. اغلب ماه با مفهوم میرایی و نامیرایی در ارتباط است زیرا که در آسمان می‌میرد و دوباره زنده می‌شود؛ مار نیز به همین سیاق با پوست انداختن، تجدید حیات می‌کند.

دورنمایه‌های دیگر وقوع فاجعه‌های بی‌شمار در روزگاران کهن است. غالباً یک سیل عظیم رخ می‌دهد که پس از وقوع آن، جهان باید دگرباره بازسازی شود و تجدید حیات یابد. فاجعه‌ای دیگر ممکن است تهدیدی برای آینده باشد، در آن هنگام که جهان کنونی یابد. فاجعه‌ای دیگر ممکن است تهدیدی برای آینده باشد، در آن هنگام که جهان کنونی رو به نابودی می‌رود؛ همانند آن‌چه در اسطوره‌های ادیان هندویی، زرتشتی، مسیحی، اسکاندیناویایی و مکزیکی مشاهده می‌شود. مفهوم زمین ـ مادر به صورتی گسترده در همه جا وجود دارد، نیز درونمایه‌هایی همچون وابستگی دو جانبه، و خصومت دو جانبه میان مرد و زن، و میان انسان و حیوان، افراد خانواده از این زمره‌اند. یا باز هم درونمایه نوعی نظم و توازن نیروهای کیهانی که جهان و انسان برای بقا و امنیت خود بر آن تکیه دارند، در اسطوره‌های بسیاری از جوامع گوناگون وجود دارد.

اسطوره‌ها فقط به لحاظ آشکار ساختن خصوصیات فرهنگی و روان‌شناختی انسان واجد اهمیت نیستند، آن‌ها فی‌نفسه نیز واجد اهمیت‌اند. حقایق شاعرانه اسطوره‌های بزرگ آ‌ن‌ها را همچون آثار ادبی ارزنده، از داستان‌های کم اهمیت متمایز می‌سازند. رواج دوباره اسطوره‌شناسی در روزگار ما، از این احساس برمی‌خیزد که بشر صاحب دانش و تکنولوژی راه خود را برای رسیدن به آن حقیقت مکنون در قلمرو اساطیر، گم کرده است. آنچه خواننده این اثر در می‌یابد این است که حتی اسطوره‌هایی متعلق به فرهنگ‌هایی متفاوت از فرهنگ ما، ممکن است عمیقاً با زندگی و موقعیت ما در جهان هستی ارتباط داشته باشد.

منبع:ریچارد کاوندیش،اسطوره شناسی:دایره‌المعارف مصوّر اساطیر و ادیان مشهور جهان، ترجمه‌ی رقیّه بهزادی، تهران،نشر علم،چاپ اوّل،۱۳۸۷،مقدّمه‌ی مؤلف
تمام حقوق مادی , معنوی , مطالب و طرح قالب برای این سایت محفوظ است