كوچك ـ مادران و خود ايزد ـ بانو، نهايتاً در اسطورهشناسي اسكاندا و گانشا مطرح ميشوند. اين دو خدا به عنوان پسران شيوااند، ولي به خاطر خودشان مورد ستايش قرار ميگيرند. اسكاندا جنگجوي بزرگ خدايان است. او نيزهاي حمل ميكند و بر طاووسي سوار است وي بلافاصله بعد از تولد، كوهها را با تير خود سوراخ و خرد كرد و موجب خرابي شد و ايندرا را نگران ساخت (منابع كهن از او، با عنوان منهدم كننده و خردكنندة كوهها نام ميبرند). خدايان از ايندرا تقاضا كردند كه اسكاندا را قبل از آن كه از همه نيرومندتر گردد، به قتل برساند. ايندرا مادران را براي كشتن اسكاندا فرستاد، اما آنان وقتي نيرو و شكوه او را ديدند، به وحشت افتادند و از وي مراقبت كردند و با شير خود او را تغذيه نمودند. سپس، ايندرا خود به اسكاندا حمله برد. آذرخش وي پهلوي اسكاندا را دريد و از آنجا جنگجوي ديگري بيرون جهيد و ايندرا، به نيايش اسكاندا پرداخت. اين رقابت آغازين حل و فصل شد، اسكاندا به انجام بقية وظايفي كه به خاطر آنها آفريده شده بود، پرداخت كه از آن جمله، كشتن ديو تاراكا بود. و به سبب آن كه اسكاندا امير خدايان به شمار ميرفت (همانگونه كه ايندرا در عصر ودايي چنين بود و شايد اين بتواند علت اصلي ستيز آنها باشد)، همسر او سپاه خدايان بود. با وجود روايت مرسومي كه ميگويد او با ايزد ـ بانوان گوناگوني از جنوب هند و نيز با دختران رقصندة معابد هند جنوبي، در ارتباط بوده است.
گانشا همانند اسكاندا، بلافاصله پس از تولد، توسط ايندرا، مورد تهديد قرار گرفت، با آن كه تولد او، تهيديد بزرگتر از جانب پدر وي، يعني شيوا به شمار ميرفت. گانشا در آرزوي فرزند بود، ولي شيوا نميخواست خود را درگير زندگي خانوادگي كند. سرانجام، شيوا، به طريقي تحقيرآميز به پارواتي گفت كه با يك تكه پارچة قرمز رنگ، يك بچه بسازد. پارواتي اين كار را انجام داد و پارچه تبديل به يك پسر جوان خوش سيما شد، اما شيوا سر كودك را قطع كرد و سر، فرو افتاد. شيوا براي تسلاي خاطر پارواتي بيپناه، ناندي مَرْكَبِ گاوي خود را، به همراه دربان كلّه گاوي خود فرستاد، تا سري ديگر، براي طفل بياورند. ناندي تصميم گرفت كه سر آيراواتا، فيل سفيد، يعني مَرْكَبِ ايندرا را بياورد. ايندرا با ناندي جنگيد، زيرا او قبلاً يكي از عاجهايش را شكسته بود، و سرانجام ايندرا را وادار ساخت كه شكست را بپذيرد. شيوا به ايندرا گفت كه بدن بدون سر آيراواتا را به دريا بيفكند، زيرا وي بعدها، به هنگام كرهگيري (آفرينش) دوباره به صورتي كامل ظاهر ميشود. روايت ديگري دربارة تولد گانشا ميگويد كه پارواتي، وي را از شوخي (چرك و پليدي) كه از بدن خود شسته بود، آفريد و وي را محافظ درب حمام خود قرار داد تا موجب رفع مزاحمت شيوا گردد. برخورد جنسي ميان پدر و پسر در اينجا به وضوح، ديده ميشود يعني آنجا كه گانشا محافظ درب پارواتي (به همانگونه كه ناندي محافظ درب شيوا) بود.
خدايان به گانشا يك موش صحرايي و يك موش صحرايي هندي شبيه كانگورو، به عنوان مَرْكَبِ بخشيدند، زيرا گانشا، داراي لقب از ميان بردارندة موانع است و موش صحرايي ميتواند مسير خود را با جويدن هرگونه دام، بيابد. لقب گانشا به عنوان «سرور موانع» گاه به شيوهاي عجيب تعبير ميشود. دربارة وي آمده است كه او به توسط خدايان فرستاده شد تا بر سر راه كساني قرار گيرد كه بدون پرستش و نيايش كافي جهت خدايان به پرستشگاهها ميروند و نيز آناني كه به سهولت راه وصول به بهشت را مييابند، به شكل مانعي پديدار گردد، در حالي كه تعبير ديگري ميگويد كه وي موانع را بر سر راه نيايش كنندگان به طريق درست نيز، قرار ميدهد. گانشا خداي نويسندگان و كاتبان است و در آغاز هر اثر ادبي از وي طلبيده ميشود. گفتهاند كه وي با دو ايزد ـ بانوي موفقيت و ادراك، ازدواج كرده است. در برخي منابع آمده است كه اسكاندا نيز عاشق اين دو بانو بوده است و بر اين قرار توافق كرده بودند آن كسي كه زودتر بتواند به دور جهان سفر كند ميتواند آن دو را داشته باشد. اسكانداي ورزشكار به دور زمين دويد، در حالي كه گانشاي نيرنگ باز، به دور والدين خود گشت كه به مفهوم تمامي جهان به شمار ميروند، و در نتيجه، برندة مسابقه شد. رقابت اين دو ايزد، غالباً در اسطورههايي توصيف ميشود كه به صورت دشمني مَرْكََبْهاي آنان، يعني طاووس و موش صحرايي است.
منبع:ريچارد كاونديش،اسطوره شناسي:دايرهالمعارف مصوّر اساطير و اديان مشهور جهان، ترجمهي رقيّه بهزادي، تهران،نشر علم،چاپ اوّل،1387