در اسطورههاي هندويي، ايزد ـ بانوان مختلفي ظاهر ميشوند. پگاه، يك گفتار ـ الهه ودايي به نام واچ تجلي گفتار، يكي از الهههاي اصلي برهمانايي؛ زمين ـ الهه، همسر ويشنوست؛ گنگ، ساتي و پارواتي همسران شيوا هستند. اما تنها الههاي كه داراي نيروي متعالي الهي نبوده و در رابطه با خداي نرينه نباشد، فقط در دورة ميانه ظاهر ميشود. در اين زمان، او تلفيقي از ايزد ـ بانوان بيشمار بومي، و موضوع بسياري از سنتهاي روستايي و غالباً متضاد است.
اسطورههاي كهنوش (كلاسيك) دربارة تولد ايزد ـ بانو، غالباً در تضاد با اسطورههاي آفرينش اصلي و با قطع عضو كيهاني در ارتباطاند. خدايان از گاوميش ـ ديوي كه هيچ خدايي قادر به كشتن آن نبود، در رنج بودند، از كالبد خدايان موجي از نيرو بيرون جهيد و به شكل ايزد ـ بانويي ظاهر شد كه سر او از نيروي شيوا، بازوان او از ويشنو، پاهايش از برهما، كمر او را از ايندرا، چشمان او از آگني شكل گرفت. وي بر شيري سوار بود. اين ايزد ـ بانو، گاوميش ـ ديو را كشت، بدين صورت كه اول او را اغوا نمود تا فريفتهاش گردد، سپس، گردن او را قطع نمود و بدين شكل، روان فناناپذير گاو را از جسماش، كه در آن زنداني شده بود، رها ساخت. بدين ترتيب، حملة آشكار وي در مقابل الهه، و حملة متقابل ايزد ـ بانو در برابر او، به توسط عشق برانگيخته ميشود.

پرستندگان ايزد ـ بانو، از وي به عنوان نيروي حياتبخشي ياد ميكنند كه موجب آن ميشود، تا خدايان وظايف خود را انجام دهند. به عنوان مثال، در گونههاي ديگر اسطورههاي كلاسيك، ويشنو به عنوان مرد ـ شير، از ايزد ـ بانو ميخواهد كه به او كمك كند تا پدر پراهلادا را بكشد و از وي، براي نابود كردن شهرهاي سهگانه ياري ميطلبد. آسيبپذيري چرخة اسطورهها در اينگونه تغيير شكلها، مربوط به شيوا و همسرانش ساتي و پارواتي است. سرسپردگان ايزد ـ بانو، به ويژه پرستندگان تانتري او، مؤّخرهاي به داستان قرباني داكشا ميافزايند. بعد از آن كه ساتي خود را كشت، شيواي سرگردان جسد او را در حالي كه ميرقصيد و ميگريست و به زمين آسيب ميرساند، حمل ميكرد، تا آن كه ويشنو اندامهاي جسد را قطعهقطعه كرد. در هر كجا كه بخشي از بدن ساتي افتاد، ضريحي جهت ايزد ـ بانو ساختند و از همه مقدستر، معبدي بود كه در آسام برپا شد، يعني همان جايي كه (يوني)، يعني عضو جنسي او، افتاده بود. در بنگال اين رقص مرگ، به شكلي معكوس ظاهر ميشود، يعني جايي كه باور بر آن است كه اين ايزد ـ بانو، در شكل نازيباي خود به عنوان خونآشام كالي ظاهر ميگردد و بر جسد شوهر خود، شيوا ميرقصد. او با اين عمل، شوهر خود يعني شيوا (در سنسكريت شاوا ناميده ميشود) را، زنده ميسازد.
ويژگي هراسناك ايزد ـ بانو، با گونة سودمندي وي همسنگ است. در جنبة مادرانة خود به عنوان گائوري، به معناي «زرين»، مادر اسكاندا به شمار ميرود. اسطوره، جنبة دوگانگي او را آشكارا توجيه ميكند. شيوا كه بدنش با خاكسترهاي سفيد پوشيده شده است، يك بار، همسر خود را به خاطر پوست تيره رنگش به سخره ميگيرد، اما همسرش خشمگين و شرمنده ميشود و به سبب تحمل رياضت بسيار، پوست زرين به وي عطا ميگردد. او به مانند مار، از پوست قبلي جدا شد و از غلاف پوست آن، الهة ظالم، يعني كالي شكل گرفت. اين اسطورة «جدا كردن» مادر، در اسطورهشناسي بعدي تكرار ميگردد و داستان پاراشوراما و رنوكا را، همراه با حوادث مهمي، موجب ميشود. بدينگونه كه پاراشوراما، سر مادر خود را جدا كرد، در نتيجة آن كار، نعمت زنده كردن او را به دست آورد، وي سر مادر خود را به بدن زني از طبقة پايين اجتماع چسباند و سر آن زن را، به جسد مادر خود متصل نمود و بنابراين، هر دو زن، به صورتي اختلاطي زنده شدند. اين اسطوره به وضوح، همانند داستانهاي بسياري از الههها، التقاط عقايد مختلف تاريخي را نشان ميدهد و گواهي بر ارتباط طبقات اجتماعي است، كه ممكن است به صورت اصطلاحات نمادين عرضه گردد و در آن، تصويري از مادر دو وجهي، هم دوست داشتني و هم نفرتانگيز، ارائه شود.
در بنگال، يعني جايي كه پرستش ايزد ـ بانو، به صورت چشمگيري تداول دارد، وي به خاطر شيوا ستايش ميشود. در اينجا نقل است كه شيوا نخست، با گنگ ازدواج كرد و سپس، دورگا را به عنوان همسر دوم برگزيد. دورگا به خاطر شوهر خود خواريهاي بسياري را تحمل ميكند. شيوا آن قدر، ماريجوآنا ميكشد كه گيج و مبهوت ميشود و حتي از گدايي باز ميماند و به ناچار، جواهرات دورگا را، جهت گذران زندگي روزمرّه ميفروشد. دورگا، يك بار در سال به هنگام جشنوارة پاييزي دورگاپوجا، به خانة والدين خود در كلكته باز ميگردد و از شوهر خود نزد آنان شِكوِه ميبرد، اما در پايان جشن او ميبايستي به نزد شوي خود به هيمالايا بازگردد. وي شناور بر روي رود گنگ به خانه ميرود و اين امر، در شكل انسانگونة وي، منبع عظيمترين غمهاي اوست.
در جنوب هند، پرستش ايزد ـ بانو به همراه پرستش هفت خواهر و كوچك ـ مادران انجام ميگيرد. گاه آنان با پليادهاي آرام و پارسا كه از اسكاندا نگهداري ميكنند، مشخص ميشوند، و زماني، به صورت گروهي از عفريتهاي زشت و وحشتناك تجسم مييابند كه بيشتر آراماند و دور نگه داشته ميشوند و در هنگامي كه از ايشان درخواستي به عمل آيد، مشخص ميگردند. اين شخصيتهاي رازآميز به صورتي گسترده و به دنبال هم، و به همراه ايزد ـ بانوان در معابد رسمي، پرستيده ميشوند. ساير ايزد ـ بانوان، در سراسر هند مورد نيايشاند و غالباً، به عنوان ايزد ـ بانو، و به صورت يكي از مادران مسئول بيماري و بدبختي مشخص ميگردند. جيشتا، «بزرگترين»، ايزد ـ بانوي، شرّ و بدبختي است و گفته ميشود كه در خانههاي پرمشاجره به سر ميبرد. شيتالا «آن سرد» تعبيري براي ايزد ـ بانوي آبله است. وي قرمز ميپوشد و برخري سوار است. شكل ديگري از يك ايزد ـ بانو در بنگال با نام ماناشا وجود دارد كه ايزد ـ بانوي مارهاست. شاشتي «ششمين»، ايزد ـ بانوي زنان مزدوج و حافظ زايمان، و در ششمين روز زايش مورد ستايش قرار ميگيرد و باور بر آن بود ـ كه بيشترين خطر براي نوزاد در روز ششم است. شاشتي، سوار بر يك حيوان خانگي يعني گربه است كه برعكس سگ، توسط زنان هندي محترم شمرده ميشود.
منبع:ریچارد کاوندیش،اسطوره شناسی:دایرهالمعارف مصوّر اساطیر و ادیان مشهور جهان، ترجمهی رقیّه بهزادی، تهران،نشر علم،چاپ اوّل،۱۳۸۷
عالی بود سپاس…………………