اسطوره آفرینش بابل باستان

به نظر مي رسد که حماسه آفرينش، به خلاف حماسه گيلگمش، خارج از بين النهرين تقريباً ناشناخته بوده است. کتيبه هاي آن در سلطان تپه، نينوا، کيش و بابل پيدا شده، اما فرق اندکي با يکديگر دارند.[1] در روايت سومري دومين اسطورﮤ پايه اي، يعني اسطورﮤ آفرينش، کارهاي آفرينش به وسيله خدايان مختلفي انجام مي گيرد، که از اين ميان انليل و انکي دو چهرﮤ اصلي در کار آفرينش هستند. اما در بابل، اسطورﮤ آفرينش است که اهميت اساسي پيدا مي کند، زيرا با جشن بزرگ سال نو بابلي يعني اکيتو[2] همراه گشت و به صورت دعا و نيايش همگاني در شعر يا سرودي به نام “انوما اليش ” تجسم يافت. علت اين نامگذاري اين است که شعر يا سرود نام برده با واژه هاي انوما اليش به معني “به زماني که در آن بالا”[3] آغاز مي شود. در شکل کنوني اسطوره، خداي بابلي مردوک نقش اساسي را بازي مي کند. اين مردوک است که تيامات[4] را شکست مي دهد، الواح سرنوشت را به دست مي آورد … هفت لوحي که حاوي اين اسطوره اند در جريان حفاريهايي که بريتانياييها در نينوا کردند، کشف شده اند و بخشهايي از آنها در سال 1876 به وسيله جرج اسميت ترجمه و منتشر شده است.[5]

خلاصه اين اسطوره در روايت بابلي آن بدين شرح است:

اين حماسه از روزگاري بسيار کهن آغاز مي شود،

هنگامي که آسمان هاي بالاي سرمان هنوز نامي نداشتند

و زمين زير پايمان هم هنوز نامي نداشت،…

برج بابل

و فقط دو خدا وجود دارد، آپسو که نماينده ي آب هاي ازلي زيرزمين است و تيه مت که مظهر درياست( اقيانوس آب شور)[6]. چهره شخصيت يافتۀ دريا بود و به گونه اي عنصري زنانه نمايانده مي شد که جهان را زاد.[7]از پيوند اين دو، خدايان در وجود آمدند. از آميزش اين آبها نخست مومو[8](آشوب امواج)، سپس زوجي ماراژدهاوش: لحم[9] و لحامو[10] پديد آمدند که به نوبه خويش انشار[11](اصل نرينگي)، جهان آسماني و کيشار[12] (اصل مادينگي)،جهان زميني، را زادند. ايزدان بزرگ از همين انشار و کيشار پديد آمدند که عبارت بودند از: آنو[13](يعني آسمان)، ائا (يعني زمين- و آب – خدا)، و ايزدان ديگرکه شامل ايگيگي ها[14]ي مسکون در آسمان، و آنوناکي ها [15] ي پراکنده بر روي زمين و جهان زيرين بودند.[16]

ائا (مرد – خدا) آنگاه مردوک که قهرمان اسطوره در شکل بابلي آن است را در وجود مي آورد. اما پيش از تولد مردوک به شرح نخستين مناقشه ميان خدايان اوليه و خداياني که در وجودند برمي خوريم. تيامات و آپسو از سر و صداي خدايان جوانتر آشفته مي شوند، و با مومّو وزير آپسو براي نابودي آنان به مشاوره مي نشيند. تيامات مايل به نابودي فرزندان خود نيست، اما آپسو و مومّو نقشه اي طرح مي کنند، نيت آنان برخدايان ديگر آشکار مي گردد و هراسان مي شوند. اما ائا که همه آگاه است براي مقابله با اين دسيسه نقشه اي مي چيند، وي آپسو را با افسون به خواب کرده، او را به قتل مي رساند، مومّو را در بند مي کند و از بيني او طناب مي گذراند. آنگاه ائا حجرۀ مقدس خويش را بنا مي کند و آن را آپسو مي نامد، و در آرامش عميقي به استراحت مي پردازد. در اين حجره تولد مردوک صورت مي گيرد، و به دنبال ان شرحي از زيبايي و نيروي عظيم او مي آيد. لوح نخستين با شرح آمادگي براي مناقشه تازه اي مان خدايان نخستين و خدايان جوانتر به پايان مي رسد. فرزندان ديگر تيامات، او را به خاطر خاموش ماندنش به هنگام نابودي آپسو سرزنش مي کنند و موفق مي شوند او را برانگيزانند تا براي نابودي آنو و همدستانش اقداماتي بنمايد. زن- خداي تيامات کينگو اولين فرزند خود را رهبر حمله قرار مي دهد، او را مسلح مي کند، و الواح سرنوشت را در اختيار او مي گذارد. تيامات آنگاه گروهي هيولا در وجود مي آورد، همچون کژدم- مرد Scorpion-man اسب- مرد Centaur که نقش آنها را بر مهرها و سنگهاي مرزنماي بابلي مي بينيم. تيامات، کينگو را در رأس اين گروه قرار مي دهد تا انتقام آپسو را بگيرد.[17]

لوح دوم به شرح عکس العمل مجمع خدايان پس از دريافت خبر حمله قريب الوقوع مي پردازد. انشار مشوش مي شود. وي نخست پيروزي پيشين ائا را بر آپسو به او يادآوري مي کند و به او پيشنهاد مي کند با همان شيوه با تيامات برخورد نمايد، اما ائا يا از رفتن سر باز مي زند و يا ناموفق مي ماند، در اينجا متن قطع مي شود و مشخص نيست بر ائا چه مي گذرد. از سوي مجمع خدايان به آنو اختيار داده مي شود تا به نزد تيامات، او را از تصميم خويش منصرف نمايد، و او نيز ناموفق باز مي گردد. آنگاه انشار در مجمع خدايان پيشنهاد مي کند که اين وظيفه را بايد بر عهده پهلوان نيرومند مردوک گذاشت. ائا پدر مردوک به او پند مي دهد که آن وظيفه را بپذيرد، و مردوک با اين شرط مي پذيرد که در مجمع خدايان به او قدرت کامل و مساوي داده شود، و کلام او تعيين کننده بي تغيير سرنوشت باشد. لوح دوم در اينجا پايان مي يابد.[18]

لوح سوم پس از بيان مختصري از رئوس تصميم خدايان، با يک جشن به پايان مي رسد.

لوح چهارم با برتخت نشستن مردوک به عنوان پادشاه و در اختيار گرفتن نشان سلطنتي آغاز مي شود. مردوک، تيامات را به نبردي تن به تن مي خواند و تور خود را براي گرفتنش مي اندازد. ديواني که ياوران تيامات هستند در تور مردوک گرفتار مي آيند و دربند مي شوند. آنگاه مردوک الواح سرنوشت را از کينگو مي گيرد و آن ها را بر سينه خويش مي بندد، و با اين کار در ميان خدايان صاحب قدرت عاليه مي شود. اقدام بعدي مردوک دوپاره کردن بدن تيامات است. مردوک نيمي از بدن تيامات را در بالا به عنوان آسمان قرار مي دهد و آن را با ستونهايي ثابت نگاه مي دارد، نگاهباناني را نيز مأمور ميکند تا نگذارند آبهاي تيامات بگريزند. آنگاه مردوک، اشاررا[19] ماواي خدايان بزرگ را بنا مي کند. الگوي او همان ماواي آپسو، شناخته ائا است و سبب مي شود آنو و انليل و ائا مکان خود را در آن اشغال نمايند. لوح چهارم در اينجا به پايان مي رسد. [20]

لوح پنجم رساله اي نجومي است که جايگاه ستارگان، درازاي سال ها، تقسيمات و نشانه هاي منطقه البروج و زايش ماه، زيورو آرايه ي شبانگاه را شرح مي دهد.همه اين تقسيمات و کارها را مردوک انجام داده بود. اين لوح ناقص ترين قسمت شعر است به دليل اينکه بسيار آسيب ديده است.[21]همانطور که بيان شد در اين لوح مردوک به عنوان برقرار کنندۀ گردش سال و ترتيب ماهها بوسيله تغييرات ماه نماياده مي شود. همچنين مردوک سه “راه” آسماني را برقرار مي کند، راه انليل در آسمانهاي شمالي، راه آنو در سمت الراس[22] و راه ائا در جنوب. سياره مشتري را به مسوليت انتظام آسماني برمي گمارد.[23]

لوح ششم به شرح آفرينش انسان مي پردازد. مردوک نيت خود را براي آفرينش انسان به منظور خدمتگذاري خدايان اعلام مي دارد. با راهنمايي ائا تصميم گرفته مي شود که سردسته شورشيان يعني کينگو بميرد تا از خون او نوع انسان سرشته بشود. از اين رو، کينگو به قتل مي رسد، و از خون او انسان براي خدمت به خدايان آفريده مي شود تا آنان را آزاد نمايد، بعبارت ديگر، تا وظيفه هاي جسماني مربوط به آيين معبد را انجام دهد و خوراک خدايان را فراهم آورد. آنگاه خدايان معبد مردوک يعني همان معبد بزرگ اساگيلا[24] که داراي زيگورات است و در بابل قرار دارد را مي آفرينند.[25] اين لوح با ذکر اسامي مختلف مردوک به پايان مي رسد. ظاهراً به نظر مي آيد که اين لوح، آخرين لوح شعر بوده است. اما در نسخه اي که بدست ما رسيده است لوح ديگري هم آمده است که يکسر به شمارش و اسامي پنجاه گانة مردوک اختصاص دارد.[26] مردوک پس از آنکه بدين گونه آسمان و زمين را ساخت، به خمير کردن زمين با خون خود پرداخت تا بني آدم را براي خدمت خدايان بسازد. روايتهاي بابلي، در جزئيات آفرينش انسان، با يکديگر اختلاف دارد، ولي همه در اين مطلب يک کلامند که خدا انسان را از تکه اي گل رس ساخت.[27]

فرود ايشتر به جهان زيرين

جهان زيرين، جهاني تاريک، غم انگيز،و مکاني بي روح و هولناک است که خواهر ايشتر، ارشکيگل[28] ملکۀ آن است.[29] در شکل بابلي اين اسطوره، همچون صورت سومري آن، براي فرود ايشتر به جهان زيرين دليلي ارائه نمي شود، اما در پايان شعر پس از آنکه ايشتر آزاد مي شود، تموز[30] به عنوان برادر و عاشق ايشتر معرفي مي شود، بدون آنکه توضيحي براي چگونگي آمدن تموز به جهان زيرين داده شده باشد. سطرهاي پس از آن به نظر مي رسد که به بازگشت تموز با شادماني تمام به جهان زندگان اشاره مي کند. تنها از دعا و نيايشهاي همگاني مربوط به تموز است که از زنداني شدن تموز در جهان زيرين مطلع مي شويم، و از ويراني اي که غيبت او از سرزمين زندگان بوجود مي آورد، آگاهي مي يابييم. در شکل بابلي فرود ايشتر به سرزمين بي بازگشت بخشي وجود دارد که از ناتواني در باروري جنسي که به علت غيبت او بوجود آمده است، سخن مي گويد.[31] طرح کلي فرود زن- خدا از همان شکل سومري پيروي مي کند اما تفاوتهاي جالبي وجود دارد. زماني که ايشتر دروازۀ جهان زيرين را مي کوبد، تهديد مي کند، چنانچه اجازۀ دخول نيابد، دروازه را درهم خواهد شکست و همۀ مردگان را آزاد خواهد کرد. در اين روايت اسطوره ايشتر از شکل سومري آن چهره اي به مراتب تهديدکننده تر و خصمانه تر دارد. ايشتر تهديد ميکند که مردگان را بر زندگان مي تازاند، که اين خود نشانۀ ترس بابليها از ارواح است.[32] ايشتر در جواني دلباخته تموز، ايزد درو، شد و اگر سخن گيلگمش را بپذيريم، اين عشق باعث مرگ تموز گشت. ايشتر غرقه در اندوه شد و بر عاشق جان باخته زاري ها سر داد. ايشتر براي آنکه تموز را دوباره بيابد و او ر از منزلگاه دلگيرش بربايد، توطئه چيد و به جهان زيرين فرود آمد: ” به سرزميني سفر کرد که بي بازگشت بود، به سوي خانه ي شتافت که راه بازگشتي نداشت.”[33] ارشکيگل بدان شرط که ايشتر تن پوش هاي خود را را کند بدو اجازۀ ورود به جهان زيرين را مي دهد و ايشتر با عبور ازهفت دروازه به تدريج زيورها و تن پوش هاي خود را رها و در برابر هفتمين دروازه کاملاً عريان مي شود.[34] به حضور ارشکيگل شهبانوي نواحي دوزخي، رسيد. اما ارشکيگل پيام آور خويش، نمتر[35] را فرا خواند و بدو فرمان داد تائايشتر را در کاخ وي زنداي کند و شصت گونه بيماري بر وي افکند. بدين گونه ايشتر زنداني گشت، زمين را عزلت و آسمان ها را اندوهي ژرف فرا گرفت. شمش و سين، پدر وي، اندوه را بر ائا باز گفتند. پس ائا براي نجات ايشتر، آسوشو- نامير[36] شهوت پرست رآفريد و او را به سرزمين بي بازگشت گسيل کرد، کلام جادويي به وي آموخت تا ارادۀ ارشکيگل باز گيرد.[37] وارشکيگل با بي ميلي به وزير خود نمتر دستور مي دهد بر ايشتر آب حيا ت بپاشد. ايشتر آزاد مي شود وباز مي گردد، و همچنانکه در سفر بازگشت خود از هفت دروازه عبور مي کند، تکه هاي زيورآلات و لباسهاي خود را پس مي گيرد. اما به فديه اي اشاره مي شود که ايشتر بايد بپردازد.[38] اين حماسه به اين صورت به پايان مي رسد که ايشتر بهاي آزادي خود را به قيمت از دست دادن دوموزي[39]،«معشوق دوران جواني خود »، م

You might also like
1 Comment
  1. صادق says

    درود بر شما چندی بود که به دنبال وجودیت و اصلیت مردوک میگشتم که به متن شما برخوردم پس با این نوشته متوجه این میشویم که خدای معروف بابل بت نیست بلکه اسطوره ای در نظر مردم بوده و حداقل به بت پوچ و بی ارزش خلاصه نمیشده و تنها مطلبی که میماند میخواهم بدانم آیا با اهورامزدا صفات مشترک دارد یا خیر ؟ چرا که کوروش بزرگ افتخار ایرانیان در کتیبه اش او را بزرگ شمرده و این ابهام در افراد به وجود آمده که ایشان بت پرست بوده اند . بنابراین ممنون میشوم اگر به این سوال بنده پاسخ بدهید متشکر از شما

Leave A Reply

Your email address will not be published.