اسطوره چيست؟(دكتر محمّد ضيمران)

توان گفت اساطير و اديان در زمرة ناشناخته‌ترين و پررازترين گستره‌ها در حوزة دانش و فرهنگ بشري به شمار مي‌رود. اما پيش از ورود به اين بحث بايسته است تا بر خواننده آشكار گردد كه اسطوره از كجا آمده و معناي آن چيست؟ پژوهندگان، اسطوره را واژه‌اي تازي شمرده‌اند و آن را برآمده از ريشه سطر مي‌دانند. اين واژه در زبان عربي به معناي سخنان پريشان، افسانه‌گونه و شگفت‌آور به كار مي‌رود. در سوره انفال آيه 31 از اساطير اولين سخن به ميان آمده و مراد حكايات و افسانه‌هاي پارينه است. بايد توجه داشت كه اسطوره چون از سطر برآمده، بيشتر بر ساحت نوشتاري آن تأكيد مي‌گردد. امّا به طوري كه پژوهندگان اساطير باور دارند. اسطوره بيش از آن كه با نوشته‌ مرتبط باشد با ادب گفتاري اقوام سروكار دارد. آن‌ها يكي از ويژگي‌هاي آن را در انتقال سينه به سينه آن شمرده‌اند. لذا مي‌توان چنين نتيجه گرفت كه ميان معناي اصطلاحي اسطوره و ريشه تازي آن پيوند بلاواسطه‌اي حاكم نيست.

در زبان‌هاي اروپائي واژه ميت از موتوس يوناني برآمده و موتوس نيز به هيچ روي به معناي روايت يا حكايت افسانه‌اي نبوده، بلكه به چيزي اطلاق مي‌شد كه به گفتار درمي‌آمد. يونانيان موتوس را گفته‌اي مي‌شمردند كه با كنش و اجراء پيوند داشت. ارسطو در كتاب «هنر شاعري» (بوطيقا) مدعي گرديد كه موتوس چيزي نيست جز طرح و پيرنگ يك نمايش يا اثر هنري و از اين‌رو به نظر او واژه موتوس به داستان نمايش اطلاق مي‌شد. به همين دليل است كه وجه اجرائي اسطوره در يونان كهن از اهميت خاصي برخوردار بود. در نظر آنها كنش در اسطوره، نقشي انكارناپذير ايفا مي‌كرد. به ديگر سخن، اسطوره در فرهنگ يونان تجربه‌اي زيستي بود كه با فرايندهاي روزمره آدميان مناسبتي تنگاتنگ داشت.

گفتني است كه تعريف اسطوره با مشكلات عديده‌اي روبه‌روست زيرا كه هر تعريفي چون لاجرم به حدّ يا رسم موكول است و تشخيص حدّ و رسم اسطوره به دليل ماهيت تمثيلي و استعاري آن تلاشي است دشوار و شايد ممتنع. زيرا كه تعريف ناظر به حقيقت امور و پديده‌هاست و حال آنكه اسطوره صورت استعاري حقيقت را باز مي‌نمايد. هر تعريفي مستلزم بيان اوصاف ذاتي يك پديده است در تعريف بدين معنا ذات و ماهيت پديده مدّ نظر قرار مي‌گيرد. از آن رو كه اسطوره خود در برگيرنده صورت‌هاي استعاري است، از اين‌رو حقيقت آن در تعريف نمي‌گنجد.

هم از اين روست كه پژوهندگان اخير اسطوره به ناچار تعريف اسطوره را رها نموده و به روش تعليل روي آورده‌اند و برخي نيز راهبرد مقوله‌بندي را فراراه خود قرار داده‌اند. آنها كه به روش تبيين و تعليل تكيه كرده‌اند، اغلب از تأويل‌هاي روان‌شناختي، اجتماعي، تاريخي و يا زيست‌شناختي در بحث از اسطوره بهره جسته‌اند. اما آنان كه مقوله‌بندي را روش و رهيافت خود قرار داده‌اند، نقاط مشترك، همساني‌ها و مناسبت‌هاي موجود در اساطير گوناگون را برجسته و سعي در قرار دادن هريك از اساطير در مقوله‌ خاص خويش دارند. هر يك از اين راهبردها با ايرادات خاصي روبرو هستند. روش اول همواره گونه‌اي تجديدنظر طلبي تاريخي را در بردارد. زيرا كه پژوهشگران هميشه با توسل به معيارهاي جديد علمي، سوداي فهم و تبيين حوادث اساطير پارينه‌ را داشته‌اند. از اين‌رو كشف و تشخيص لغزش‌هاي ناشي از اين‌ روش كار دشواري نيست. روش مقوله‌بندي نيز با توجه به مصاديق متعارض و گاه ناسازگار با اسطوره دچار لغزش‌هاي گوناگوني مي‌گردد. از اين‌رو مي‌توان گفت مقوله‌بندي دقيق و علمي اساطير اگر ممتنع نباشد بس دشوار است.

جي.اس.كرك ضمن نفي تعاريف متداول اسطوره مدعي است كه اكثر آنها مي‌كوشند پاره‌اي از ويژگي‌هاي محوري اساطير را انتزاع نموده و برپايه آنها تعريف خود را شكل دهند. اين تلاش با موانع متعددي چون استثنائات روبروست. او مي‌گويد شايد بتوان اسطوره را حكايتي سنتي شمرد، زيرا كه در هر اسطوره وجهي روايت وجود دارد و بدان جهت آن را سنتي مي‌نامد كه در آن منظومه‌اي از آداب، و شيوه‌هاي قومي و رسوم اخلاقي از نسلي به نسل ديگر منتقل مي‌شود. مي‌توان گفت در اين تعبير نيز وجهي تنزيل‌گرائي حاكميت دارد و جلوه‌هاي متنوع اسطوره را در دو خصلت تلخيص مي‌كند. به تعبيري، اسطوره را نمي‌توان تنها در چارچوب دو ويژگي عمده محدود نمود، بلكه شايسته است كه رهيافتي چند ساحتي را در شناخت و تحليل اسطوره به كار گيريم. بعضي از پژوهندگان و از جمله ويليام دورتي اساطير را داراي ويژگي‌هاي ذيل دانسته‌اند و مدعي‌اند كه اين محورها عبارتند از شبكه‌‌اي درهم پيچيده از اساطير كه از لحاظ فرهنگي واجد اهميت و ارزش بوده و در آنها صور خيال گوناگون درهم تنيده و از قصه‌ها و حكايات تشكيل گرديده و اين روايات واجد صورتي استعاري و نمادين بوده و لذا تمثيل‌ها و تصويرهاي گوناگوني را به كار مي‌گيرد تا روياها و باورهاي عاطفي و انبازي آدميان را امكان‌پذير گرداند. اساطير اغلب مشتمل‌اند بر روايات مربوط به آفرينش و پيدايش عالم و آدم (بن دهش) و از اين‌رو جنبه‌هاي پوياي عالم واقعيت و به طور كلي تجربه‌هاي قدسي را تبلور مي‌بخشند و سرانجام نقش و شأن آدمي را در ارتباط با نيروهاي مينوي در صحنه گيتي آشكار مي‌گردانند. اين اسطوره‌ها گاهي در ضمن مراسم و مناسك و نمايش‌هاي ويژه‌اي به معرض اجرا درمي‌آيند.

در واقع توان گفت در شبكه اساطير عناصر اسطوره‌اي همچون شاخه‌هاي درختي تنومند به تنة آن پيوند مي‌يابند. در چارچوب شبكه ياد شده، اسطوره‌هاي مختلف اجزاي گوناگون باورها، بينش‌ها و رويكردهاي فرهنگي را قوام مي‌بخشد. در اين شبكه مجموعه‌اي از حكايات، روايات، و قصه‌ها با هم مي‌آميزند. هر چند در ظاهر هيچ‌گونه پيوندي ميان آنها هويدا نيست، اما در ژرفاي فرهنگ، آنها با هم داراي پيوندي استوارند و در معنابخشي و مناسبت ميان ذهني به شهروندان يك فرهنگ، مدد مي‌رسانند. به گفته ميرچيا الياده اسطوره‌ها تاريخ مينوي را براي ما روايت مي‌كنند و به ما مي‌گويند كه اين نيروها چگونه در تكوين گيتي نقش داشته‌اند. به ديگر سخن، هر اسطوره حضور معنائي مينوي را در پرتو روايتي خاص بر ما مكشوف مي‌دارد و به اعتباري كرانمندي ميرايان زمين و ناتوانمندي ناميرايان گستره مينو را براي ما نقل مي‌كنند.

اديان نيز ضمن اندراج زنجيره‌اي از اساطير خود پيوند ما موجودات زميني را با ساحت قدس تضمين نموده و منظومه‌اي از ارزش‌هاي اخلاقي و هستي شناسانه را از طريق فرستادگان در قالب متون مقدس فراپيش ما قرار مي‌دهند. از اين‌رو، شناخت سامان‌هاي اعتقادي در چارچوب دين نه تنها در خودشناسي نقشي حائز اهميت ايفا مي‌كند، بلكه در شناخت فرهنگ‌ها به عنوان جزء لاينفك آنها از اهميت ويژه‌اي برخوردار است. به ديگر سخن، فراداده‌هاي سنتي فرهنگ معمولاً در منظومه‌هاي ديني قابل بررسي است.

دكتر محمّد ضيمران

منبع : ريچارد كاونديش،اسطوره شناسي:دايره‌المعارف مصوّر اساطير و اديان مشهور جهان، ترجمه‌ي رقيّه بهزادي، تهران، نشر علم،چاپ اوّل،1387،پيشگفتار
You might also like
3 Comments
  1. رسول رمضانیان says

    من کتاب خوب دکتر ضیمران “گذار از جهان اسطوره به فلسفه” را خواندم و ایده های زیادی از آن آموختم. برای آنکه مفهوم اسطوره را درک کنیم می توانیم از نحوه کارکرد یک عامل هوشمند مصنوعی بهره بگیریم. در هوش مصنوعی یک عامل هوشمند همراه با محیطی که عامل در آن به زیست می پردازد در نظر گرفته می شود. برای یک عامل هوشمند سه بخش 1- الگوریتم های یادگیری Learning ب 2- الگوریتم های اندیشیدن Thinking ب و 3- الگوریتم های طرح ریزی Planning برای تغییر در محیط با هدفی مشخص در نظر گرفته می شود. فرض کنید که یک عامل هوش مصنوعی با محیط شطرنج رویارو شود، پیش از آنکه عامل به بازی بپردازد باید نحوه کنشگری محیط با خود را یاد بگیرد. مثالی دیگر عامل هوشمندی را لحاظ کنید که در یک استخر آب می افتد او برای آموختن شنا باید نحوه کنشگری با آب را بیاموزد. یکی از مهمترین الگوریتم های یادگیری در هوش مصنوعی طبقه بندی و خوشه بندی محیط Clustering است. انسان ابتدایی که هنوز زبان را نساخته بوده است توانایی طبقه بندی و خوشه بندی هستی را نداشته است. ساخت زبان و اسطوره به نحوی از اولین گام های انسان برای خوشه بندی بخش های مختلف هستی است که با او در کنشگری قرار دارد. گذار انسان از دوران اسطوه به دوران فلسفه را می توان موفقیت نسبی الگوریتم های یادگیری دانست که امکان تفکر انتزاعی، علی-معلولی- و استنتاجی را به عنوان نوعی از خوشه بندی فراهم ساخت و به این ترتیب انسان پا به دوره فلسفه یعنی Thinking به عنوان یک عامل هوشمند گذاشت. در مورد دوره Planning شاید بتوان علم را برای انسان لحاظ کرد که او به طرح ریزی برای تغییر در محیط برای رسدین به اهداف خاص می پردازد.

    1. دیااکو says

      توضیح زیبایی بود سپاس از شما

  2. […] ها(+) رامی توان نوعی رفتار و صفتی که در هزاره تاریخ بارها […]

Leave A Reply

Your email address will not be published.