با آن كه تولد و خطرات ناشي از آن، جنبههايي از فعاليتهاي جادويي و ديني به شمار ميرفت، ولي اين مسأله مرگ بود كه ذهن آگاه مصريان را به خود مشغول ميداشت. در نظر آنان، شخصيت آدمي متشكل از عناصر گوناگوني بود كه برخي از اين عناصر، ناميرا بودند. از ديد آنان، مرگ به منزلة پديدهاي دخيل و مانعي به شمار ميرفت كه شخص ميبايستي از آن بگذرد، تا به ابديت دست يابد. در هنگام مرگ، عنصر ناميرايي جسم را ترك ميگفت، يعني آن حياني كه تصور ميشد همراه با تجارب گوناگون و نيز بنابر موقعيت متوفا در جهان، و همچنين در رابطه با دورههاي تاريخي مصر كه وي در آن ميزيسته، بوده است. با وجود هرگونه زندگي كه شخص به آن ادامه داده بود، عنصر ناميرايي، ارتباط وي را با اين جهان، از طريق جسم در گور حفظ مينمود و اين امر، در رابطه با مواد خوراكي و ساير هدايايي بود كه در گور، براي ادامة زندگي در حيات بعدي وي، گذاشته ميشد. در واقع، نخستين و ماندگارترين مفهوم، يعني موضوع زندگي بعد از مرگ، بر حول محور صورت ادامهدار زندگي، در گور يا در خانة مجلل روح، يا هر چه كه نام داشت، متمركز بود.


شواهد موجود كهن مبيّن اين مطلب است كه مصريان در آن روزگار، به زندگي بعد از مرگ اعتقاد داشتند و به همين جهت، ظروف سفالين و ساير لوازم مورد نياز زندگي روزانه را به همراه متوفا در گورها ميگذاشتند. در اين زمان، جسم مردگان را در خاك خشك مينهادند به طوري كه بافتهاي بدن و لايههاي آن دچار خشكي ميشد، و بدن حالت مشابهت با جسم زنده را حفظ ميكرد. با ارتقا به صورت يك جامعة پيچيده و فرهيخته، اعضاي خاندان فرمانروايان كهن، در گورهاي آجري كه بسيار استادانه ساخته شده بودند، دفن ميشدند. جسم درون گور، ديگر در تماس مستقيم با گرما و خشكي خاك نبود. در نتيجه، بافتهاي بدن دچار پوسيدگي ميشد، قبلاً اين فرايند، با خشك شدن بدن به صورت طبيعي رخ ميداد. اما بعدها، اين باور شايع شد كه ميبايستي كالبد متوفا بعد از مرگ حفظ شود، تا آن كه جسم وي، در هر زمان و از هر جاي زمين كه بخواهد، بتواند برخيزد و بازگردد و اين امر، فقط با جسم محافظت شدة وي در گور، ميسر ميشود. بنابراين، جهت حفظ و نگاهداري جسم، با فرايندي تدريجي و با آزمايش و خطا، روشي ابداع شد كه بدن را به وسيلة ناترون (نوعي نمك) خشك ميكردند و امعا و احشاي آن، غير از قلب و ريه را، تخليه مينمودند. البته اعضاي جدا شده از بدن را نيز جداگانه نگاه ميداشتند، اين فرايند را امروزه موميايي كردن مينامند.
دو مفهوم متفاوت از جهان ديگر، دربارة عنصر جاودانگي فردي گسترش يافت. در عصر سلطنت كهن، ارتباط شاه همراه با پرستش خورشيد به اعتلا رسيد و سپس، مفهوم خورشيدي بودن شاه و زندگي پس از مرگ وي، در پي آمد. شاه به هنگام مرگ، (كه به صورت نيمه خدا بود)، به سوي پدر خويش يعني رع، به بهشت رهسپار ميشد. هرم پلهدار مقبرة او، شايد به عنوان پلكاني جهت صعود وي به آسمان بوده باشد. او در بهشت شرق به ابديت ميرسيد، جايي كه وي در آنجا، به ساير خدايان ميپيوست و به وظايف سلطنتي خود ادامه ميداد، به داوري مينشست، يا به همراه خورشيد ـ خدا كه با كشتي بادباني و خورشيدي خود، در طي سفر روزنهاش در سراسر بهشت گذر ميكرد، به سير و سفر ميپرداخت. اين آموزة خورشيدي، فقط موجب جاودانگي شاهان ميشد، اما خانواده و درباريان وفادار او، فقط از ابديتي نيابتي، از طريق رابطة نزديك با شاه، يا به سبب مجاورت گورهايشان به هرم شاه ميتوانستند، برخوردار شوند. اما حتي شاه نيز ملزم به گذر از اين جهان به جهان ديگر ميشد. وي با عبور از درياچه، به دروازههاي جهان ديگر ميرسيد و حتي او نيز مجبور به استفاده از روشهاي گوناگون، مانند استفاده از نيروهاي جادويي، براي دستيابي به آنجا، و راضي ساختن ناخداي لنج، جهت اخذ مجوّز عبور از درياچه بود. شاه، براي پيسپر كردن سفري بيخطر به جهان بعدي، با مجموعهاي از دعاها و تعويذهاي جادويي (آن چه كه اكنون به عنوان متون اهرام ناميده ميشود)، مجهز ميشد، تا بتواند در مقابل ارواح خبيثه مقابله كند.
با وجود ارتباط آغازين و نزديك شاه با خورشيد ـ خدا يعني اوزيريس، كه گياه ـ خدا و داور، و فرمانرواي جهان فرودين نيز به شمار ميرفت به خوبي، از اوزيريس قابل تميز بود. بعد از عصر سلطنت ميانه، پرستش اوزيريس در ميان افراد غيردرباري و مردم غني و فقير، با وعدههايي همچون رستگاري و بازگشت به زندگي بعد از مرگ، در ميان همگان معمول شد. خوشي و سعادت ابدي، به عبادت كنندگاني كه روز داوري را، در دادگاهها و در حضور خدايان ميگذرانند، وعده داده ميشد. سپس متوفا، به همراه همسر خود، به جهان فرودين ميرفت و مسئول رسيدگي به يك قطعة كوچك زمين ميگشت.
اما اقدامات انجام يافته به توسط كاهنان كه به تمامي، جهت هماهنگي و توصية جنبههاي گوناگون زندگي پس از مرگ بود هرگز، به طور كامل و جامع، موفقيت به دست نياورد.
منبع:ریچارد کاوندیش،اسطوره شناسی:دایرهالمعارف مصوّر اساطیر و ادیان مشهور جهان، ترجمهی رقیّه بهزادی، تهران،نشر علم،چاپ اوّل،۱۳۸۷،ص148