داستان مرگ و رستاخيز اوزيريس، به توسط پلوتارخ، مورّخ يوناني ثبت و ضبط شده است. صورت كامل اين اسطوره، در منابع كهن مصري مشاهده نميشود، با آن كه در متون اهرام مطالبي دربارة اوزيريس، ذكر شده كه زينتبخش ديوارهاي مقبرهاي داخلي عصر سلطنت كهن است. شواهدي ديگر، نشان از وجود جشنوارههايي مربوط به اوزيريس دارد كه پيوسته، در معابد مختلف مصري، برپا ميشده است. اوزيريس به عنوان خداي كشاورزي، خداي نيل طغيان كننده، و خداي ماه و غلّه نيز تلقي ميشد و در اين نقش، او نماد مرگ سالانة زمين و تولد دوبارة آن بود كه از طريق طغيان نيل، رخ ميداد. وي در نقش دوم خود، خداي مرگ و داور جهان فرودين به شمار ميرفت و مسئوليتي در برابر مردگان داشت و سپس، توانايي بخشيدن جاودانگي به آنان را، يافت. پادشاهان بعد از مرگ، به صورت اوزيريس در ميآمدند، در حالي كه جانشين وي هوروس، به هنگام جلوس بر تخت سلطنت، خدايي زنده بود.
با آن كه اوزيريس در اسطوره به عنوان يك شاه انساني توصيف ميشود كه كشاورزي و تمدن را به مصر اهدا كرد، ولي در نقوش، وي به صورت فرمانرواي جهان مردگان تصوير ميشود كه تاج فرمانروايي بر سر دارد و علائم سلطنتي را با خود حمل ميكند. اصل مفروض انسان بودن او، الهامبخش اين باور نزد پيروان وي است كه از طريق او، ميتوان در قلمروش به زندگي جاويد دست يافت. به درستي نميتوان دانست كه آيا اوزيريس، به واقع، يك فرمانرواي جهان مردگان است يا خير. به عقيدة برخي از دانشمندان، اوزيريس و هوروس موجود در اسطورهها، نمايندة دو گروه از مهاجراني بودند كه در دورة پيشا ـ سلسلهاي وارد مصر شدند. آنها با بومياني جنگيدند كه در واقع، گونهاي از ست را به عنوان خداي بلندمرتبه (با جنبة حيواني و با شكلهاي غيرقابل تشخيص، گاه به شكل شغال و زماني به صورت گراز) خويش، ميپرستيدند. اين نوآمدگان، يعني هوروس و اوزيريس، ست را مغلوب ساختند و اين اسطوره شايد، حامل تبليغاتي عليه ست بوده باشد.
زيستگاه آغازين اوزيريس نامشخص است، ولي برخي، نظراتي بدينگونه ارائه كردهاند كه وي، ارتباطي بسيار نزديك با خدايان طبيعت در خاورميانه دارد. اما پرستش او ظاهراً، در دو مركز اصلي در مصر، يكي در آبيدوس و ديگري در بوسيريس، برقرار بود. در عصر سلطنت ميانه، اوزيريس جاي رع را، به عنوان خداي اصلي مصر گرفت اما، برخلاف خورشيد ـ خداي سلطنتي، وي به سبب دادن وعدة رستاخيز به پيروان خود، مورد علاقه واقع شد. همچنين وي با عنوان خداي سرزمين مردگان، رقيبي براي خدايان بومي نبود، زيرا هر كس ميتوانست همزمان، هم خداي بومي خود، و هم اوزيريس را بپرستد. آبيدوس بزرگترين مركز پرستشي اوزيريس و داراي مكانهاي تدفيني مشهور بود، سپس اين شهر به صورت مقدسترين نقطه پرستشي، جهت زيارت مصريان درآمد. هر فرد مصري، تا پيش از مرگ، لااقل ميبايستي، يكبار، براي زيارت به آبيدوس رفته باشد، با اميد به اين كه شايد بتواند فرصتي براي جاودانگي خويش فراهم سازد. هرساله در آنجا، جشنوراة بزرگي، به منزلة همساني با رستاخيز اين خدا، برپا ميشد. جشنوارههاي مشابه ديگران نيز در ساير نقاط صورت ميگرفت، اما جشنوارة آبيدوس، از اهميت ويژهاي برخوردار بود.
اسطوره، اين باور را به وضوح توجيه ميكند كه سرانجام، شرّ (يعني تجسم ست)، به توسط خير (يعني تجسم هوروس و اوزيريس)، شكست ميخورد. در عين حال اسطوره، تأكيدي بر نقش ايسيس به عنوان همسر و مادر فداكار دارد كه تلاشهاي وي براي يافتن شوهرش به نتيجه ميرسد و شهرت وي در مصر و سپس، در ساير نقاط جهان، بر اين باور مبتني است كه او، همسر و مادري شايسته بود.
مفهوم اوزيريسي دربارة حيات بعد از مرگ، تأثيري بدين مفهوم بر مصريان داشت كه صرفنظر از مقام و موقعيتشان، نه تنها امكان ابدي بودنشان را فراهم ميساخت، بلكه مروّج اين انديشه نيز بود كه ادامة حيات بشري وابسته به اعمال نيك و بد اين جهاني آنان است. انسان بعد از مرگ، در دادگاه و پيشگاه خدايان، مسئول اعمال خود بود. نتيجة عدم موفقيت او در اثبات بيگناهي در مقابل خدايان، عبارت از نفي حيات جاويد وي در هنگامي ميشد كه روح وي، بيهوده به دنبال جسمش ميگشت. اگر فردي از آزمايش سرفراز بيرون ميآمد، در كشتزارهاي جهان فرودين، جاودانگي پرسعادتي در انتظارش بود و اين خود، چشماندازي از تلاشهاي بشري جهت كشت و كار بر روي يك قطعه زمين به شمار ميرفت. اما، جاودانگي از آن كساني بود كه از انجام كارهاي سخت بدني سرباز نميزدند. در گور اين افراد، تنديسكهاي چوبين يا سفالين موميايي شدهاي را قرار ميدادند كه بر روي آنها چند سطري به خط هيروگليف نوشته شده بود. اين تنديسكها اوشابتي نام داشتند و به منزلة پيكرههاي خدمتكاراني تلقي ميشدند كه آلات و ابزارهاي كشاورزي را حمل ميكنند. اين گونه پيكركها، بدان منظور در گورها قرار ميگرفتند، تا هر زمان كه به توسط متوفا احضار شوند، آنان آمادة انجام كار كشاورزي در قلمروي اوزيريس باشند. همچنين كشيدن نقاشيهاي ديواري گوري، و قرار دادن ابزارها، تنديسها و لوازم، به منظور آن بود كه نقشها و تنديسها در هنگام لازم، زنده شوند و به زندگي ابدي متوفا كمك كنند.
حتي در عصر سلطنت جديد، در هنگامي كه آمن ـ رع، خداي بلندمرتبه صاحب ثروت و مكنت بسيار شد و در سالهاي انحطاط مصر، كه خدايان ديگري به منصة ظهور رسيدند، جهت تسلاي خاطر سرسپردگان، اعتقاد به اوزيريس و پيروزي نهايياش بر شرّ، در انديشة نيايش كنندگان وي همچنان، برجاي ماند.
منبع:ریچارد کاوندیش،اسطوره شناسی:دایرهالمعارف مصوّر اساطیر و ادیان مشهور جهان، ترجمهی رقیّه بهزادی، تهران،نشر علم،چاپ اوّل،۱۳۸۷،ص160
واقعا ممنون از این همه مطلب عالی و خوندنی. لطفا در مورد ست بیشتر مطلب بذارید در مورد زمانی که هنوز به عنوان شیطان شناخته نشده بود . بازم ممنون