دانشجويان تاريخ سرزمين آند، معتقدند كه نوعي بازسازي اساسي در اساطير اينكايي در روزگار فرمانروايي پاچاكوتي در 1438 ميلادي صورت گرفته است، اما آنان دربارة ماهيت اين تغيير شكل توافق نظر ندارند. نقل است كه پيروزي پاچاكوتي برچانكا را، كه توسعة امپراتوري اينكا را متوقف ساخت، شخصي پيشبيني كرد كه به شكل اينكاها لباس ميپوشيد و مارهايي به دور بازوهايش پيچيده شده و شيركوهي ميان پاها و به دور شانههايش بود. آن شخص به پاچاكوتي گفت كه ملتهاي بسياري را تحت انقياد خود در خواهد آورد. مطابق نظر جان روئه، اين پيشبيني متعلق به ويراكوچا بوده است كه پاچاكوتي معمولاً، با تأسيس فرقة او، اعتبار مييابد. معرفي يك خداي آفريننده در معبد، بالا و برتر از خدايان كهن اينكايي يعني خورشيد و ضريح او آناكائوري، كوشش ظريفي براي تدوين نوعي خداشناسي كثرتگرا بود، تا آن كه بستر مناسبي براي يك امپراتوري در حال توسعه، حاصل شود. نقل قولهاي روئه گواه آن است كه ويراكوچا، در اصل، يك خداي آفرينندة بومي يا اوآكا، متعلق به مردم ناحية اوركوس، در بيست كيلومتري كوسكو بوده و نام هشتمين فرمانروا به سبب آن كه در رؤيايي بر او ظاهر شده بود، برگرفته از آن است، اين خداي آفريننده از سوي فرهيختگان اينكايي به خدايي جهاني تبديل شد.
از سوي ديگر، فرانكلين پيسه استدلال ميكند كه انديشة اينگونه خداي آفريننده، متعلق به زمان پيشا ـ اينكايي است و با عبادتگاه عظيم ساحلي يعني پاچاكاماك، در جنوب ليما پيوند دارد. پيسه ميگويد كه پاچاكوتي در رؤياي خود، خورشيد ـ خدا را ملاقات مينمايد كه به اين ترتيب، موقعيت ممتاز ويراكوچا از لحاظ طبقهبندي معنوي را تصاحب ميكند تا مقدمهاي براي پيروزي نظامي اينكاها بوده باشد. پيسه ادامه ميدهد كه اين تصاحب قدرت در افسانه، با اِعمال زور پاچاكوتي در برابر پدر ضعيفاش كه همنام خداي آفريننده است، نشان داده شده است. از ميان رفتن پرستش خورشيد با سقوط طبقة فرمانروا در پي پيروزي اسپانياييها، گواهي است بر اعمال قدرت بر مردم، توسط يك امپراتوري.
منبع:ریچارد كاونديش،اسطوره شناسي:دايرهالمعارف مصوّر اساطير و اديان مشهور جهان، ترجمهي رقيّه بهزادي، تهران،نشر علم،چاپ اوّل،1387