از ميان تمامي افت و خيزهاي سياسي و مذهبي دربارة تسلط بر مردم آند، كه نخست توسط اينكاها و سپس، به وسيلة اسپانياييها صورت گرفت، فرقههاي بومي اوآكاها، بيش از آن چه مربوط به آفريدگار يا خورشيد باشد، انعطاف نشان دادند. اما، اينكاها از ياد نرفتند و شخصيت اينكاري (كلمهاي مركب از اينكا و ري، كلمة اسپانيولي براي شاه)، عنصر مهمي در اسطورهشناسي آندي به شمار ميرود.
بر اساس اسطورة تدوين يافته در جامعة اوئرو نزديك كوسكو، زماني خورشيد وجود نداشت و زمين سرشار از انسانهاي قدرتمند نخستين بود روآل، روح آفريننده و رييس ارواح كوهستان (آپوس)، پيشنهاد كرد كه اين انسانهاي اوليه را، با نيروي خود بيارايد. آنان در پاسخ گفتند كه خود نيرو به كفايت دارند و از نيروي ديگر بينيازند. روآل آزرده خاطر شد و خورشيد را آفريد و به آن دستور داد كه بالا بيايد؛ نور خورشيد، انسان را نابينا ساخت، و حرارت بدنش آنان را خشك كرد، ولي آنان نمردند و در روزگار كنوني برخ از آنها، به هنگام غروب يا در هنگام ماه نو، از پناهگاه خود بيرون ميآيند.
سپس آپوس، مرد و زني به نامهاي اينكاري و كولاري آفريد و به اينكاري ديلم زرين و به كولاري دوكي به عنوان نمادهاي قدرت و پشتكار داد. اينكاري دستور داد تا شهري بزرگ بسازند، در مكاني كه وقتي تيري پرتاب شود، عمود بايستد. وي اولين بار امتحان كرد و تير بد افتاد، بار دوم با زاويه افتاد، ولي با اين همه او عزم كرده بود كه شهري بسازد كه آن شهر اوئرد بود. ولي اوضاع بروفق مراد پيش نميرفت. و او در همان منطقه يك پايتخت يعني تامپو را ساخت.
آپوس از نافرماني اينكاري آزرده شد و اجازه داد كه مردان نخستين، دوباره به زندگي بازگردند. آنان با دلي سرشار از حقد و حسد نسبت به اينكاري، تخته سنگها را به سوي وي غلتاندند تا او را بكشند. اينكاري به منطقة تيتيكاكا گريخت، تا مدتي به تعميق بپردازد. سپس بازگشت و تير را پرتاب كرد اين بار، تير به صورت عمودي در وسط درهاي حاصلخيز افتاد و وي در آنجا، كوسكو را بنيان نهاد.
بزرگترين پسر اينكاري را فرستادند تا اوئرو را پر جمعيت سازد و اخلاف وي، اصل و نسب اينكاها را به وجود آوردند. كار وي به پايان رسيده بود. اينكاري به همراه كولاري از سرزمين عبور ميكردند و به مردم، دانش ميآموختند تا آن كه سرانجام، در جنگل ناپديد شدند.
موجودات اولية اين اسطوره از طريق مومياييهاي خشك شدة پيشا ـ اسپانيايي، شناسايي ميگردند كه همچنان در گورهاي كم عمق نواحي كوهستاني يافت ميشوند. اينكاري در اوئرو، شخصيت مشابهي با مانكوكاپاك در سلسلة اسطورههاي اينكايي دارد. در ساير مناطق، وي با آخرين امپراتور يعني آتااوآلپا، شناخته ميشود كه اهميت هزاره را به دست ميدهد. در اسطورهاي چگونگي بريده شدن سر آتااوآلپا توسط پيثارّو و بردن آن به كوسكو و دفن كردن آن توصيف شده است. اما آن سر هنوز، در زيرزمين زنده، و بدني بر آن در حال رشد است. هنگامي كه كامل شود، اينكاها از زيرزمين برميگردند، اسپانياييها از سرزمين آنان بيرون رانده ميشوند و امپراتوري باستاني، دوباره احيا ميگردد.
منبع:ریچارد كاونديش،اسطوره شناسي:دايرهالمعارف مصوّر اساطير و اديان مشهور جهان، ترجمهي رقيّه بهزادي، تهران،نشر علم،چاپ اوّل،1387