لطفاً قبل از مطالعه مطلب حتماً بخوانید: درباره “بررسی نظام فکری و اخلاق جمعی ملل در اسطوره ها”
چكيده
هنگام مطالعهي سرگذشت ملّتها و تمدّن هاي مختلف در زمانهاي دور ، اين سؤالات در اذهان كنجكاو پديدار ميشود: كه چرا در جهان دو نوع فلسفه ،يعني فلسفهي شرق و فلسفهي غرب، به وجود آمدهاست. چرا از ديد مردم بعضي ملّتها صلح طلباند و برخي ديگر عاشق جنگ و خونريزي. نيزهزاران پرسش ديگر از اين قبيل كه بيترديد پاسخ آنها را بايد در اعماق شخصيت مردمان همان سرزمينها و طرز فكري كه از درون اذهان آنها سرچشمه گرفته است، جستجو كرد.
هدف ما از اين بررسيها، مقايسهي عوامل ايجاد تفاوت در انديشه و رفتار ملّتها، براساس اسطورهها ميباشد. اساطير چنان ريشه در عميق ترين لايه هاي وجود اقوام دارند كه شايد نتوان به سادگي به اين لايهها دست پيدا كرد؛ امّا از طريق تحليل و بررسي اسطورهها ميتوان به صورت رمزگشايي شدهي آنها دست پيدا كرد. بدين طريق ميتوان حوادث تاريخي و فرهنگي اقوام را بهتر توجيه كرد. تاريخ به ما مي گويد كه عاقبت بعضي از اعمال و رفتارهاي مردم و حكومتها چه شده است؛امّا ما با اين كار خواهيم دانست كه عاقبت باورهاي مختلف چه شده و چه خواهد شد و شايد در اين هزارتوي تاريك دنيا بتوانيم با نگاهي درست و بر پايهي عقل با اعتقادات و اديان و مذاهب ملل مختلف،كه به هزاران نوع مي رسد، روبرو شويم . براي مثال ديگر تعجّب نمي كنيم كه چرا بعضي از غربيان به ماترياليسم ،اومانيسم و…گرايش دارند.زيرا اين واژه ها تنها تعبيري مدرن از عقايدي چندين هزار ساله است كه در روح اين ملّتها وجود دارد و در هر دورهي تاريخي به حالتي خود را نمايان مي سازد.
پيشگفتار
در دنيايي زندگي ميكنيم كه مرز بين ملّتها و كشورها برداشته شده است. فرقي نميكند كه كجا باشيم؛در عرض يك روز ميتوانيم به دورترين نقاط دنيا سفر كنيم و در كمتر از يك دقيقه ميتوانيم با مردمان آنجا گرم صحبت شويم. فرقي نميكند متفكّرين كشور ما چگونه فكر ميكنند؛به راحتي ميتوانيم با گمنامترين طرز فكرها در سراسر كرهي خاكي آشنا شويم و از آنها پيروي كنيم. كتابها ، مقالات و اينترنت ميتوانند بيشتر نياز ما را به دانستن ارضا كنند.
امّا لازم است براي مدّتي از اين دنياي كوچكِ پيچيده بيرون بياييم و ببينيم كه آيا اجداد ما هم مثل ما زندگي ميكردند؟بي ترديد پاسخ منفي است . اجازه بدهيد با هم سفري به هزاران سال پيش داشته باشيم. در آن زمان اصولاً يك مقاله هم وجود نداشت چه رسد به كتاب ، كتابخانه و يا اينترنت. تعداد افرادي كه چيزي بيشتر از طرز تهيّهي غذا ، كشاورزي و دامداري ميدانستند، به عدد انگشتان دست هم نميرسيد. پيامبران الهي هم بودند امّا مگر در آن برهوت فكري ، ذهن چند نفر پذيراي تعاليم آسماني ميشد؟ انسان بود و دنيايي ساخته شده از علامت سؤال. امّا دريغ از يك پاسخ؛ ولي انسان تشنهي پاسخ بود. پس مجبور بود خود پاسخ خود را بدهد . او دقيقاً همان اعتقادي را داشت كه خودش ساخته بود و از اعماق وجودش سرچشمه گرفته بود. امّا مگر ممكن است هزاران اعتقاد در يك شهر يا كشور زندگي كنند؟ بنابراين عقيدهاي فراگير پديدار ميشود كه “يونگ”(روانشناس معروف) آن را “ناخودآگاه جمعي” خواند. (ك. ك. روتون، اسطوره، ص44)اين باور، مخصوص آن ملّت و زاييدهي نوع تفكّر اوست. در يك زمان چندين نوع نظام فكري در جهان زندگي ميكرد كه هر يك مخصوص يك ملّت بود. اين باورها چندين هزار سال زندگي كرده و چند ميليون نفر آن را ساخته بودند و هر يك داراي ويژگيهاي منحصر به فرد بود. اگر همهي ملّتها مثل هم فكر ميكردند كه ديگر فلسفهي غرب و شرق معنايي نداشت . قوم تاتار در كنار انديشهي صلح طلبانه بعضي ملّتها، جمهوري دموكراتيك روم در كنار فرمانروايي مطلق فراعنه و شهربانوان ايراني در كنار زنان منزوي و برده سان مغرب زمين به وجود نمي آمد. اين حاصل همان سالهايي است كه قالب فكري ملّتها تبديل به اعتقادات آنها ، و اعتقادات آنها تبديل به اعمال و رفتار آنها ميشد. و مسئول آن نه يك نفر، بلكه تك تك افراد يك ملّت هستند. ماهيت و جوهرهي هر ملّت كه همان نظام فكري و اخلاق جمعي آنهاست خود را در اين مجموعه اعتقادات و رفتارها نمايان ميسازد.
هدف از اين پژوهش شناخت و مقايسهي اين ماهيت و اخلاق كلّي است كه چه در گذشته و چه در عصر حاضر بر آنها حاكم بودهاست.
قبل از اينكه بيان كنيم چه رابطه اي بين ماهيت ملّت ها و اساطير آنها برقرار است، لازم است با معناي “اسطوره” آشنا شويم . براي اسطوره معاني متعدّدي ارائه كرده اند كه هر يك به جنبهاي خاص از آن توجّه بيشتري دارد. طبق نظريات جديد، اسطوره اصولاً قابل تعريف نيست . (ريچارد كاونديش، اسطوره شناسي:دايرهالمعارف مصوّر اساطير و اديان مشهور جهان، ص14)ولي اگر ناچار به ارائهي تعريفي از اسطوره باشيم ميتوان گفت كه: اساطير مجموعهي اعتقادات يك ملّت دربارهي :زندگي، مرگ و دنياي پس از آن، خدايان ، نيروهاي اهريمني، قهرمانان و پهلوانان و جهان بيني يك ملّت است كه ارتباطي تنگاتنگ و علّت و معلولي با آيينهاي باستاني دارد. تفاوت اسطوره با افسانه در اين است كه اسطوره همراه با نوعي تقدّس و احترام ديني است امّا افسانه فاقد اين ويژگي است. دربارهي خاستگاه اساطير نظريات مختلفي وجود دارد كه ميتوان گفت خاستگاه اساطير آميزهاي از همهي آنهاست. به طور خلاصه به چند نمونه از اين نظريات اشاره ميكنيم:
1-اسطوره تاريخ گمشدهي يك ملّت است كه به اقتضاي نقل شفاهي مبالغه آميز شده است
2-حقايق و قوانين جهان طبيعت و توجيهاتي براي آنها است كه به صورت نمادين درآمده است
3-همان آيين پيامبران الهي است كه به دليل ذات اسطوره ساز انسانها به شدّت تغيير يافته است
4-توجيهاتي براي آيينهاي باستاني است(ك. ك. روتون، اسطوره، صص8-53)
5-« درپي اشتباه در تعبير ، تغيير معناي لغات و جملات كنايي بدوي در سير تحوّل زبان، اسطوره پديد مي آيد(كتايون مزدا پور، داغ گل سرخ، ص71)
6-نظريهي ششم كه مبناي اين پژوهش قرار گرفته است، در اوايل قرن بيستم توسّط روانشناسان بزرگ، يعني فرويد و يونگ ارائه شد و روحي تازه به علم اسطورهشناسي دميد. آنها معتقد بودند كه اسطوره ساختهي ذهن ناآگاه، تاريك و آغازين بشر، و نتيجهي آرزوهاي سركوب شدهي اويند. «فرويد معتقد بود كه اسطورهها و رؤياها ، نمايشي از اميال ممانعت شدهاي اند كه ذهن آگاه آنها را سركوب مي كند؛لذا آنها به صورت صور تحريف شده ، ظاهر مي شوند» (ريچارد كاونديش، اسطوره شناسي:دايرهالمعارف مصوّر اساطير و اديان مشهور جهان، ص23) «يونگ نخست در سال1919 درونههاي ناخود آگاه جمعي را “كهن نمونه” خواند و [معتقد بود]همين كهن نمونهها هستند كه تصاوير كهن نمونهاي را ميسازند كه از طريق اساطير، رؤيا ، هنر و ادبيات با آنها آشناييم» (ك. ك روتوِن، اسطوره، ص44)بر همين اساس است كه مي گوييم:اساطير، ماهيت نظام فكري ملّتها را صادقانه و بي ريا امّا به صورت نمادين، در اختيار ما مي گذارند. پس بهترين راه براي شناخت اين ماهيت، كه پديد آورندهي تفاوت هاي ملّت ها و اقوام است، بررسي اساطير آنهاست.
هر يك از اين نظريات را هم كه در نظر بگيريم، نميتوان منكر تأثيرات روح ماهيت و ناخودآگاه جمعي ملّتها، بر اسطوره شد. زيرا تعاليم پيامبران در همه جا يكسان بوده است. تفاوتهاي تاريخ ، آبوهوا و آيينها در ميان ملّتها نميتواند توجيهي براي تفاوتهاي بزرگ اسطورههاي آنان-كه در قسمتهاي بعدي با آن آشنا ميشويم- باشد. مثلاً در مورد خدايان ، اين تفاوت فقط در افسانههاي آنها نيست بلكه در ماهيت خدايان و جنس اتّفاقات آن افسانههاست. اگر تاريخ مشابهي را براي دو ملّت، در نظر بگيريم؛ به علّت تفاوتهاي دو ملّت ، جنس اساطير پديد آمده از آن تاريخ و شخصيتها نيز متفاوت خواهد بود.
اين خدايان، اساطير و عقايد به خوبي بيانگر ويژگيهاي پنهان و پيداي هر ملّت است. ملّتهايي كه باهوشتر و داراي ادراكي عميقتر هستند ، خداياني قدرتمندتر و مقتدرتر دارند و به آفرينش ، مرگ و رستاخيزي باهدفتر و پرمعناتر معتقدند. اقواميكه خود و فطرت خود را بهتر شناختهاند ، گرايش بيشتري به توحيد دارند. ارزش انسان را نسبت به ساير موجودات درك كردهاند؛ امّا خدايان را وجودهايي مافوق كمبودها و نيازهاي بشري ميدانند. اقواميكه سجاياي اخلاقي و جوانمردي حتّي با گوشت و پوستشان آميخته شده است، قهرماناني دارند كه اين خصوصيات را به حدّ كمال رساندهاند. براي خدايان و قهرمانانشان ارزش قايلاند و آنها را از دروغگويي، دزدي ، شهوت پرستي و هر نوع گناهي مبرّا ميدانند . همين طور در مورد اقواميكه زبوني آنها در اساطيرشان متجلّي است…. و ما بر پايهي همين قواعد، در فصل اوّل به بررسي اساطير و افسانههاي ملل مي پردازيم. در صورت نگاه درست به اساطير ميتوان دقيقاً به هدف اوّل تحقيق كه همان بررسي ماهيت ملّتهاست، دست پيدا كرد. بررسي تاريخ و پيشرفت علميو هنري ملّتها از آنجا كه تنها موجب مقايسهي حاكمان، دانشمندان ، هنرمندان و در يك كلمه خاصّان آن ملّتها ميشود، براي رسيدن به اين هدف مناسب نيست. البته هر جا كه احساس كنيم اين مشكل وجود ندارد به طورگذرا از آنها نيز استفاده خواهيم كرد. پس ما بررسي خود را بر پايهي اساطير ملّتها انجام ميدهيم. البته بررسي اساطير و اعتقادات يك ملّت را تا جايي ادامه خواهيم داد كه دقيقاً دستاورد همان ملّت باشد. باورها و ادياني را كه از ساير ملّتها گرفته شده و تأثيري بنيادين بر اساطير يك ملّت گذاشته اند ، تا حدّ امكان حذف كرديم. مانند آيين بودا در چين و ژاپن، و آيين ماني در ايران. البته در بعضي موارد ملّتها اين اعتقادات و اساطير را تا حدّي تغيير دادهاند كه ديگر نميتوان آن را متعلّق به كشوري بيگانه دانست. همچنين اساطيري را كه ساختهي عدّهاي معدود مانند پادشاهان و كاهنان است در نظر نگرفتيم. البته تفكيك اساطير تا اين حد پس از هزاران سال محال است. امّا اين كار را در حدّ توان انجام دادهايم تا كمتر به نتيجهگيري ما لطمه بزند.
افسانهها و قصّههاي محلّي راكه ويژگيهاي اساطير و افسانهها را ندارند و تنها داستانهايي براي سرگرميعوام به خصوص روستاييان بودهاند، كنار گذاشتيم. در اين بررسي به طور مستقيم به كتابهايي كه حكم مراجع اصلي و باستاني را دارند مانند: “شاهنامه”، “ايلياد” و “اوديسه” و … مراجعه نكرديم زيرا حجم بالاي كار، اختلافات بين منابع مختلف اساطير يك ملّت و طول و تفصيل خاص اين كتابها ما را از اهدافمان دور ميكرد و در واقع اين پژوهش تبديل به مقايسهي اين كتابها، با يكديگر ميشد. به دليل اين كه اين پژوهش يك نوع مقايسه و قضاوت بين اساطير ملّتهاست، سعي كرديم مطالب را بيشتر از كتابهاي معتبر، به طور كامل و باجملهبندي خاص همان كتابها نقل كنيم تا عقايد پيشين و مبالغه در قضاوتها و نقل مطالب، باعث سستي كار نشود.
پيشينهي تحقيق
تا كنون در زمينهي اساطير ملل كتابها و پژوهش هاي ارزندهاي نگارش شده است. بزرگاني چون “ميرچا الياده”، “ركس وارنر” و “ريچارد كاونديش” و برخي اساتيد ايراني همچون دكتر”مهرداد بهار” در اين زمينه پيشتاز بودهاند و اساطير ملل را از ديدگاههاي مختلف مانند:روانشناسي، ادبي، مردم شناسي و… مورد بررسي قرار داده اند. مقايسهي اساطير ملل نيز بيشتر از ديدگاه ادبي صورت گرفته است، مانند: كتاب “مازهاي راز” اثر “ميرجلالالدّين كزّازي”.
بسياري از علاقمندان به شناخت مردمان جهان، آداب و رسوم، فرهنگ و تاريخ ملل مختلف را بررسي كرده و در موارد معدودي نيز به مقايسهي آنها پرداختهاند. البته همين مقايسه ها نيز صرفاً “در كنار هم قرار دادن” و بيان اختلافهاي آنهاست و تحليل و تفسير اساطير ، با توجّه به ماهيت آنها ، در اين قياسها جايي ندارد.
پيوند اين دو مقوله، يعني “شناخت و مقايسهي مردمان” و “اساطير ملل”، به همراه ديدي روانشناسانه و عدم محدوديت به دورهاي خاص از تاريخ، بيترديد از ويژگيها و نوآوري هاي اين طرح است. نگاهي نو به اساطير، استفاده از اساطير براي تفسير موضوعات روز و بررسي جايگاه ايرانيان در ميان ملل ، از ديگر ويژگيهاي نوآورانهي اين پژوهش است. توجّهي كه در اين پژوهش به رنگ و جنس اساطير شدهاست تا كنون در هيچ كتاب يا مقالهاي به نظر نگارنده نرسيدهاست و شايد مهمترين نوآوري اين پژوهش باشد.
پيوند اين موضوعات ، به اين گستردگي بسيار نادر و تقريباً ناياب است و بعضي آثار موجود نيز تنها برخي از جنبههاي مورد نظر اين پژوهش را بررسي كردهاند و غالباً محدود به دو ملّت ايران و يونان هستند. به همين علّت مي توان گفت كه اين پژوهش در گذشته مشابهي نداشته و جاي خالي آن به خوبي حس مي شد.
خدا ما فوق کمبودها باید اثبات شود فویر باخ می گوید خدا ارزوهای دست نیافته انسان است ما نیاز به اثبات معرفتی خدا داریم
با درود فراوان
بنظر من خدا نياز به اثبات ندارد
و ب راحتي قابل اثبات هم نيست
خدا را بايد با تمام وجود و تار و پود لمس كرد
و هركس خود قادر ب درك خداست