قبل از مطالعه مطلب حتماً بخوانید:
درباره “بررسی نظام فکری و اخلاق جمعی ملل در اسطوره ها
چکیده،پیشگفتار و پیشینه ی تحقیق
ايران مهد تمدّن هفت هزار ساله و از كهنترين كشورهاي جهان است. تاريخ اساطير ايران را شايد بتوان به سه قسمت تقسيم كرد: 1-قبل از ورود آرياييان2-از ورود آرياييان تا “زرتشت” (دوراني بسيار كوتاه) 3-پس از زرتشت.
البته به خاطر خصلت اساطير نميتوان بين اينها تفاوت عمده قايل شد. زيرا روح كلّي حاكم بر هر سه بسيار شبيه به هم و در يك كلام، ايراني است. هر چند در دورهي سوم، زرتشت تأثير زيادي بر اساطير ايران گذاشت، امّا هرگز نميتوان اساطير اين دوره را اساطير جديدي پنداشت. زيرا بسياري از خدايان اين دوره ريشه در گذشتهها دارند. زرتشت براي ارائهي پيام خود سعي نكرد اعتقادات چندين هزار سالهي مردم را از بين ببرد. او اعتقادات قبلي مردمان را در قالبهاي جديدي ريخت. براي مثال “ميترا” ، “آناهيتا”، “اتر” و … همگي خدايان قبلي آرياييان و يا ساكنان بوميايران باستان بوده اند. حتّي “اهورا” نيز در گذشته به عنوان بزرگترين خدا پرستش ميشد. اعتقاد به دو نيروي متضاد خير و شر يا همان “دوگرايي” كه از مهمترين ويژگيهاي دين زرتشت است، در گذشته از ويژگيهاي اعتقادي مردمان ايران باستان بوده است. كلام بورلند در اين زمينه بسيار گوياست:« پيامبري به نام زرتشت برخاست. او باورهاي پراكنده را دربارهي روح روشني و نيكي به صورت ديني يكتاپرست جمع كرد و متمركز ساخت»[1] البته پس از اين دورهها به دورهي “ساسانيان” ميرسيم كه در اين دوره قدرت طلبي موبدان، سياست پادشاهان و تأثيرات اقوام ديگر، بر اساطير ايران تأثير منفي گذاشته است. همچنين فرقههاي مختلف مذهبي مانند “زروان” پرستي و آيين”ماني” را از دايرهي بررسي خارج ميكنيم. زيرا زروان پرستي هرچند در دورهي ساسانيان بسيار رواج داشته، تنها يك فرقهي انحرافي در آيين زرتشت بوده است كه بر اثر تأثّر از باور هاي بابلي پديد آمده است[2]. عقايد ماني را به كل نميتوان ايراني دانست زيرا تركيبي از اديان “بودا”، “مسيحيت” و زرتشت بوده است«عقايد ماني رنگي از يأس و بدبيني داشت . وي جهان را وادي اشك و خون و بشر را مرغي آشيان گم كرده ميدانست كه به اسارت و سرگرداني و بي خانماني محكوم است. »[3] پُر واضح است كه اينگونه عقايد هيچگونه هماهنگي با تفكّر ايراني و زرتشتي ندارد. “گنوستيك”ها در حدود 10 قرن قبل از ماني منشأ افكار مانوي بوده اند. آنها از مردم ولايات شرقي ممالك روم بوده اند كه ميتوان قسمتي از افكار آنان را منشأ تصوّف دانست[4].
مهمترين منبع اساطير ايران اوستاست كه متأسفانه در دورهي ساساني تدوين يافته است. قديميترين و مهمترين بخشهاي اوستا “يشت”ها و “گات”هاست. گاتها سرودههايي از زبان خود زرتشت است و روح آيين زرتشت را در خود دارد. يشتها سرودههايي با قدمتهاي متفاوت است كه در ستايش خدايان سروده شده اند. وقتي كه اين دو قسمت را با قسمتهاي متأخّر كه در زمان ساسانيان نوشته شده است مقايسه ميكنيم، گاهي حتّي به تضاد و تناقض هم ميرسيم . به همين علّت اوستا شناسان بر اين باورند كه لااقل دين ساسانيان را نبايد زرتشتي خواند و به ناچار اصطلاح “زرتشتيگري” را شكل دادند[5]. اوستاي اصلي كه مورد تأييد شاهان، مردم و موبدان و احتمالاً زرتشت بوده، در دو نسخه بوده است كه “اسكندر” يكي از آنها را در تخت جمشيد سوزاند و ديگري را به يونان فرستاد . در دوران “سلوكيه” هيچ منبع رسمياي وجود نداشت و در دوران پارتها دوباره قسمت كوچكي از اوستا را كه البته با تحريف غربيها همراه بوده، باز گرداندند[6] . پس ميتوان گفت كه عامل تحريف “مزديسنا” غربيها بوده اند. از ديگر دلايل اين ادّعا دور شدن زرتشتيگري ساسانيان از دين زرتشت دورههاي قبل از هجوم اسكندر و نزديك شدن آن به اساطير يوناني است. حجم اين اوستا در دورهي ساسانيان به يك چهارم اوستاي اصلي رسيد.[7]به خاطر ضرورتهاي خاصّي كه اين تحقيق ايجاب ميكند(و تفصيل آن در پيشگفتار آمد) تا حد توان اساطيري را كه با اعتقادات مردمان ايران باستان متفاوت است، در نظر نميگيريم.
[1] اسطوره هاي حيات و مرگ، سي. اِي. بورلند، ترجمهي رقيّه بهزادي، تهران، نشر علم، چاپ اول، 1387، ص 183
[2] شناخت اساطير ايران، جان راسل هينلز، ترجمهي محمّد حسين باجلان فرّخي، تهران، انتشارات اساطير، چاپ دوم، 1385، ص207
[3] تاريخ، فرهنگ و تمدّن ايران در دورهي ساسانيان، عبّاس قدياني، تهران، انتشارات فرهنگ مكتوب، چاپ دوم، 1384، ص 316
[4] تاريخ، فرهنگ و تمدّن ايران در دورهي ساسانيان، ص317
[5] همان، ص72
[6] همان، صص 226-269
[7] هزارههاي گمشده، پرويز رجبي، تهران، انتشارات توس، چاپ اول، 1380، جلد اول، ص75
اسوره ها اندیشه سازند و ریشه در آرمانها و هراسهای یک ملت دارند .اسطورهها سینه به سینه نقل شده است تا به ما رسیده و ماهم وظیفه داریم برای نسل بعدی انها را بیان کنیم .