خدايان ايراني نسبت به ديگر كشورها كه براي هر پديده خدايي دارند و در بعضي موارد شمار اين خدايان به ميليون هم ميرسد، بسيار كم تعدادند و اين انديشه به توحيد نزديكتر است. “هرودوت” تصريح ميكند كه ايرانيان به جاي معابد در فضاي باز و قلّهي كوهها خدايان خود را نيايش ميكنند[1]. زيرا آنها وجود خدايان خود را در همه جا احساس ميكردند و آنها را تنها به داخل محوّطهي معابد محدود نميكردند.خدايان ايراني تنها به خاطر سرشت خير و پاك خود “خدا” هستند،نه براي صرفاً زيبايي يا قدرت.هرچند كه اين صفات نيز به كمال در آنها يافت ميشود. ايرانيان از اعمال و اعتقاداتي كه ار ارزش خدايان آنها بكاهد پرهيز مي كردند و هرگز بعضي صفات رذيلهي انساني را به آنها نسبت نمي دادند.براي مشخّصتر شدن مطلب ويژگيهاي چند خداي ايراني را بررسي مي كنيم.«آناهيتا ايزد بانوي آبها،باران،فراواني،بركت،باروري،عشق،مادري،زايش و پيروزي و نماد كمال زن ايراني است»[2] سرنوشت زنندهي همين خداي مقدّس در ارمنستان،ارزش نظام فكري ايراني را بيشتر مشخّص مي كند«در “آناتولي” دختران خانوادههاي اشراف پيش از ازدواج چندگاهي را در معبد “ناهيد” به روسپيگري مقدّس روي ميآوردند…[در حالي كه] متون ديني زرتشت روسپي گري را با تندترين كلمات، زشت دانسته است… [و آناهيتا]بالا بلند،توانمند ،رخشان،زيبا،پاك و آزاده توصيف ميشود»[3] پري “جهي” كه خداي شهوت است، از پليدترين اهريمنان ايران باستان بوده است.و اين خود نشان دهندهي نوع نگاه ايرانيان به شهوت است.
برخلاف پنداشت بسياري از مردم ،ايرانيان آتش را نميپرستيدند، بلكه به خاطر ذات پاك كنندهاش، آن را پاكيزه و واسطهي بين انسان و خدايان ميدانستند . اتر كه به هيئت خداي آتش نيايش ميشد، آتش زميني نبود بلكه آتش زميني نماد و تجلّي او بود.اتر يا همان آتش ،خدايي پيشزرتشتي بوده است. «آتش واسطهي ميان انسان و خدايان [است]و هم در اين جاست كه دو جهان به يكديگر پيوند مييابند»[4].آتش پسر “اهورامزدا” و تجسّم حضور اوست .او مانع از دست يافتن “ضحّاك” به فرّ ايزدي ميشود.همچنين در هيئت صاعقه بر هيولاي خشكسالي ميتازد و موجب بارش باران ميشود.تعبير پسر يا دختر اهورامزدا كه براي برخي خدايان مانند”هوم” و اتر و “امشاسپندان” به كار ميرود، به معني آفريده است زيرا نه مادري وجود دارد و نه زايشي.
“ورثرغنه” (خداي جنگ)مفهوم انتزاعي از نيروي پيشتاز و مقابله ناپذير پيروزي است.در اساطير و سنگ نگارهها به ده هيئت پديدار ميشود كه مهمترين آنها كلاغ و گراز است.ورثرغنه مانند خدايان جنگ ملل ديگر براي عزّت ،قدرت نمايي يا لذّت خود نميجنگد. او در كمال قدرت است و سر جنگ او تنها با پليدي هاست. «همه چيز را در دميپاره پاره[مي كند]،استخوان ،مو،مغز و خون پيمان شكنان را بر زمين در هم ميآميزد»[5]براي او شكست معنايي ندارد و درواقع نماد پيروزي است. “بُرز ايزد” يا اپام نپات فرزند آبها و يكي از سه خدايي است كه لقب “اهوره” (آفريننده) داشته اند.او« نيكو بشنود هر آن گاه كه وي را بستايند»[6] او يكي از قديميترين خدايان ايراني است و اين دليل ديگري بر اين مطلب است كه ديد ايرانيان نسبت به خدايانشان از همان اينگونه بوده است و هيچ گاه به آنها به چشم موجوداتي شبيه انسان ، نگاه نكرده اند و هرگز بتپرست نبودهاند.حتي خدايان را عاري از جنسيّت ميدانستند.«انسانريختگرايي آنان غالباً صفات آنان را در بر ميگيرد:مثلاً در “مهر يشت”، “ميتره” را هزار چشم و هزار گوش است و اين نماد بدان معني است كه هيچ كس را در خطا كردن و خطا گفتن ياري دور ماندن از ديد او نيست»[7] خوردن و آشاميدن،خواب،ازدواج و ديگر حالات انساني و حتّي حسادت،كينه،غضب را به ساحت آنان راهي نيست.ذرّهاي بدي هرگز از آنها سر نميزند و حتّي اشتباه هم نميكنند. در اساطير ايران خدايان جز با اهريمنان و آن هم براي نجات انسانها و پاسداشت ارزشها نميجنگند. براي آنان شكست معنا ندارد.در “بُندهِش” درباره ايزد “اَرت” آمده است:«مينوي پرهيزكاران براي پاكي زمين آفريده شده كه چون آن را ديوان به شب پليدي فراز برند، او پاكيزه بكند»[8]
[1] شناخت اساطير ايران،ص73
[2] شناخت اساطير ايران، ص81
[3] همان، ص79
[4] همان، ص91
[5] يشت دهم : 70-72
[6] شناخت اساطير ايران، ص141
[7] همان، ص73
[8] همان، ص143
هیممم
salam.nina hastam . basokhe jalebi dadi
!
جالب بود ..همشهري!
جالب بود میشود کتابش را برایم دانلود کنی
سلام وممنون به خاطر این مطلب خوبت…
سلام
خسته نباشی
یه سوال داشتم
همه جا میگید که فلان خدا در اوستا این جوری بوده، اون خدا در دین زردشت این جوری ازش یاد شده
بالاخره مگه دین زردشتی یکتا پرستی نیست؟
در مورد فرق اینا یه توضیحی میدی بهم؟
سلام
دین زرتشت(در زمان خود زرتشت) بر اساس یکتاپرستی بوده است.آثار آن را در برخی بخش های اوستا ماند گاتها می توان مشاهده کرد. امّا در گذر زمان درست مانند تحریفاتی که در ادیان موسی و عیسی(ع) ایجاد شده، دین زرتشت هم دچار تحریف و خدایان متعدد در کنار اهورامزدا تعریف شده است.در مورد علل و جنبه های مختلف این امر اگر بخواهم بحث کنم خود مقاله ای دیگر می طلبد.
سلام.
مثل هميشه مطلب عالي و آموزنده بود.
matalebe jalebi bod miciiiiiiiiiiiiiiiiii
سلام بر دوستان زحمت کش
دستتون درد نکنه خیلی دارید واسه نگه داشتن فرهنگ و تمدن کشور عزیزمان ایران تلاش میکنید….خدا اجرتون بده…باذکر منبع برخی از مطالبتون رو تو وبلاگ خودم درج کردم…
بازم ممنون…
سلام خسته نباشید
خییییییییییییییییییییییییلیییییییییییییی خوب بود