اسطورۀ گیلگمش : بابل

معرفی گیلگمش

گيلگمش قهرمان نخستين و نام پهلوان حماسه اي منظوم به همين نام است که فرمانرواي اوروک در بابل بود.[1] موضوع حماسۀ گيلگمش اساساً دنيوي و غير مذهبي است. منظومه با مسائل زميني همچون انسان و طبيعت، عشق و ماجراجويي، و دوستي و جنگ سروکار دارد. و همۀ آنها به گونه اي استادانه در زمينه اي از حقيقت تلخ و خشن مرگ بر هم درآميخته است. اوج کشمکش بازيگر اصلي براي تغيير سرنوشت، از راه دست يافتن به راز زندگي جاودان از قهرمان توفان بزرگ اعصار گذشته، با شکست پايان مي پذيرد. برای آشنایی بیشتر با این اسطوره ، اسطوره‌ها و افسانه‌های تاریخ ما را در این مقاله همراهی کنید. 

گیلگمش
گیلگمش در موزه لوور

اما اين شکست با احساس تسليم و رضاي کامل همراه است. تمامي اثر به دوازده لوح تقسيم شده است که طولانيترين آنها بيش از سيصد سطر است. اين لوح ( يازدهم ) به توفان شهرت دارد، و کاملاً سالم است.[2] روايت اکدي اين حماسه بيشتر بخشهاي آن از کتابخانه آشور باني پال در نينوا بدست آمده است.[3] اين حماسه ماجراهاي پادشاه نيمه اسطوره اي اوروک را بيان مي کند.[4] نام گيلگمش مشتق از ترکيب کهن و باستاني ” بيل- گا- مش”( bil- ga- mes ) است يعني « پيرمرد(انسان کهن قديمي)، مردي ميانسال »[5]گيلگمش از لحاظ تاريخي پنجمين پادشاه از نخستين سلسله سلطنتي سومر است که پس از طوفان نوح در يک دورۀ صدوبيست وپنج ساله بر سومريان حکم مي راند.[6]

گفته مي شود که گيلگمش پسر الهه نين سون است که شوهرش پادشاهي به نام لوگل بنده است. اما با اين که در حماسه ذکر مي شود که لوگل بنده پدر گيلگمش است، فهرست پادشاهان سومري حاکي از آن است که پدر او ” يکي از کاهنان بلند مرتبۀ کول لاب” (بخشي در درون اوروک ) بوده است. اين موضوع باعث مي شد که گيلگمش دست کم نيمه الهي باشد.[7]

gilgamesh
gilgamesh

حماسه گيلگمش بيان مي کند که پادشاه جوان شهر اوروک، گيلگمش، به مردم بسيار سخت مي گرفت و ظلم مي کرد. آنها نيز به خدايان التماس کردند که زندگي دوباره اي به آنها بدهد. ايزدان انساني وحشي را خلق کردند به نام انکيدو، کسي که اولين بار با حيوانات در دشتها زندگي مي کرد …[8]

قهرمان حماسه The Hero of the Epic

در شروع شعر قهرمان وصف مي شود. دو سهم او از خدا و يک سهم او از انسان است. چون مادرش مثل مادر آشيل ايزدبانو goddess بود. وي از او قدرت، زيبايي و تحرک را به ارث برد. از پدرش وارث فناپذيري مي شد.[9] يکي از دستاوردهاي مشهور او بناي ديوار شهر اوروک بود که در حماسه و در کتيبه اي سومري متعلق به آنن يکي از فرمانروايان اخير اين شهر که اين ديوار را بازسازي کرد « اثر بازسازي از گيلگمش » خوانده شده است. گيلگمش در طول زمان به مقام خدايي در جهان زيرين رسيد.[10]

طوفان بزرگ به زبان اکدی
طوفان بزرگ به زبان اکدی

داستان

حماسه با توصيف توانمندي و خصوصيات پهلواني گيلگمش آغاز مي شود. خدايان او را با شجاعت و ابعاد جسماني فوق بشري آفريده اند.همانطور که بيان شد گيلگمش دو جزء خدا و يک جزء انسان است. اشراف اوروک به پيش خدايان شکايت مي برند که گيلگمش بايد شبان مردم خويش باشد، رفتاري مستبدانه و نخوت آميز دارد.

آنان از خدايان درخواست مي کنند تا موجودي همانند گيلگمش بيافرينند تا گيلگمش نيروي خود را در هماوردي با او بسنجد و مردم بتوانند آسايش بيابند. از اين رو زن-خداي آرورو[11]، هيکل انکيدو[11] را از خاک مي سريشد، او يک موجود انساني وحشي دشتهاست.[11] اما گيلگمش که در کاخ خويش دستخوش رويايي شده بود در خواب ديد که مردي هيولاوش آمده و او تلاش مي کرد با وي بستيزد.

مادرش نين سون که “همه آگاه” بود شتافت و شرح پريشاني خويش باز گفت. تعبير خواب او آن بود که انکيدو زورش از گيلگمش بيشتر است اما با وي دوست خواهد شد و به راستي هنگامي که انکيدو در کاخ به حضور گيلگمش رسيد، پس از يک کشتي جانانه، گيلگمش بدو خوشامد گفت و دو پهلوان چون دو برادر در کنار هم نشستند. انکيدو رفيق شفيق و جداناشدني گيلگمش شد و زندگي شاهانه اي آغاز کرد.[14]

ادامه داستان به شرح ماجراهاي گيلگمش و انکيدو مي پردازد. گيلگمش و انکيدو رهسپار مي شوند تا به غول آتشخوار هوواوا[15] که در روايت آشوري اسطوره نامش هومبابا[16] است، حمله کرده، او را بکشند. هدف اين ماجرا، همانگونه که گيلگمش به انکيدو مي گويد اين است که” زمين را از هرچه بدي است پاک کنيم”. در اين حماسه هوواوا به عنوان نگهبان جنگلهاي سرو آمانوس[17] که شش هزار فرسنگ وسعت دارد نام برده مي شود. انکيدو تلاش مي کند که دوست خود را از اين کار مخاطره آميز منصرف سازد، اما گيلگمش مصمم به انجام آن استو با ياري خدايان پس از درگيري سهمگيني، هوواوا را مي کشند و سر از تنش جدا مي کنند.[18]

طوفان بزرگ ، اثر گوستاو دوره
طوفان بزرگ ، اثر گوستاو دوره

پس از کشته شدن هوواوا خدابانو ايشتر بر گيلگمش پديدار و بدو اظهار عشق مي کند. گيلگمش خدابانو ايشتر را تحقير و با راندن او رويدادي شوم پديدار مي شود.[19] ايشتر که از امتناع او به خشم آمده است، از انو[20] درخواست مي کند انتقام او را بگيرد. بدين ترتيب که نره گاو آسمان را بيافريند و او را بفرستد تا کشور گيلگمش را خراب کند. نره گاو از آسمان به زمين فرستاده مي شود و ميان ساکنان اوروک خرابي و ويراني به بار مي آورد، اما سرانجام بدست انکيدو کشته مي شود. در نتيجۀ اين عمل، خدايان به شور مي نشينند و تصميم گرفته مي شود که انکيدو بايد بميرد.

انکيدو در خواب مي بيند که او را به جهان زيرين مي برند و نرگل او را به يک شبح تبديل مي کند. آنگاه انکيدو بيمار مي شود و مي ميرد. و شرح روشني از اندوه گيلگمش و آيين سوگواري که به خاطر دوستش برگزار مي کند داده مي شود.[21] پس گيلگمش در جستجوي زندگي کوه ها و دشت ها را در پي مي نهد و از سرزمين مردمان دور مي شود تا به جستجوي نياي خود اوتنا پيشتيم[22] که از توفان بزرگ به سلامت رسته و با همسر خود زندگي جاويد يافته است برخيزد و در اين راه با موانع زياد روب
رو مي شود.[23] وقتي سرانجام به آنجا مي رسد اوتنا پيشتيم داستان فرار خود از سيل بزرگ و کسب حيات جاويد را برايش بازگو مي کند. اوتنا پيشتيم در جواب تقاضاي گيلگمش براي جاودانه شدن، او را جهت مبارزه با خواب دعوت مي کند. گيلگمش در اين مبارزه شکست مي خورد، به طوري که فوري به خواب فرو رفته و به مدت هفت روز بيدار نمي شود.[24]

پيكره گيلگمش در موزه لوور پاريس

اوتنا پيشتيم به گيلگمش نشان مي دهد که حتي نمي تواند در برابر خواب مقاومت کند، چه رسد به خواب بازپسين مرگ. هنگامي که گيلگمش نوميد آماده رفتن مي شود، اوتنا پيشتيم به عنوان هديۀ سرراهي با او از گياهي سخن مي گويد که خاصيت جوان کردن پيران را دارد.

اما گيلگمش براي بدست آوردن آن بايد به ژرفاي دريا فرو رود. گيلگمش چنين مي کند و گياه شگفتي آفرين را به بالا مي آورد. هنگام بازگشت به اوروک کنار برکه اي توقف مي کند تا خود را بشويد که در آن هنگام ماري بوي گياه را استشمام مي کند و آن را مي برد، و مار در ضمن حرکت پوست مي اندازد. و بدين سان جستجوي بي مرگي با شکست مواجه مي شود. گيلگمش بر ناکامي خود زاري ميکند و دست خالي به اوروک باز مي گرددو احتمالاً حماسه همين جا به پايان يافته است. [25]

مرگ گيلگمش

سرنوشت چنين رقم زده شد که پدر ايزدان با انليل کوهستان به گيلگمش فرمان داد: در زيرزمين تاريکي به او نوري نشان خواهد داد، از ميان ابناء بشر و از ميان آنان که آوازه يافته اند، هيچ کس يادگاري براي نسل ها نخواهد گذاشت تا با يادمان وي ( هم چندي کند). پهلوانان، خردمندان، چونان ماه نو، هلال و بدر خويش را دارند.

انسان ها خواهند گفت: چه کسي تا کنون مانند او توانمند و نستوه فرمان رانده است؟[26] بدون او نوري در ميان نيست. آه، گيلگمش معني روياي تو اين بود. پادشاهي را به تو دادند، تقدير تو اين بود. زندگي جاويد تقدير تو نبود. از اين بابت غمي به دل راه مده. افسرده و پريشان مباش. او به تو توانايي بست و گسست امور داده است. تو را ظلمت و نور آدميان کرده است. …[27]

شهريار بر بستر آرميده است و ديگر برنخواهد خاست،

فرمانرواي کولاب ديگر بر نخواهد خاست،

او بر اهريمن چيره گشت، اما هرگز باز نخواهد گشت،

هرچند نيرومندترين بازوان را داشت، ديگر اما بر نخواهد خاست،

خردمند بود و چهره اي نيکو داشت، ديگر اما باز نخواهد گشت،

او به کوهستان رخت بربست و ديگر باز نخواهد آمد،

بر بستر سرنوشت آرميده است و ديگر برنخواهد خاست،

بر تخت رنگين آرميده است و نه هرگز باز خواهد آمد.

گیلگمش
گیلگمش در موزه لوور

شهروندان، بزرگ و کوچک، خاموش نتوانند بود، سوگ واري سر مي دهند، همۀ آنان که گوشت و خون دارند سوگ وارند. سرنوشت به سخن درآمده است. او چون ماهي به قلاب افتاده اي به بستر درافتاده و چونان غزالي در کمند پيچ و تاب مي خورد. نمتار چون ديوي بر او غلبه کرده است، نمتار نه دست و نه پا دارد، نه آب مي نوشد و نه گوشت مي خورد.[28]

براي گيلگمش پسر نين سون هداياي خود را تقديم داشتند. آنها هداياي خود را به ارشکيگل ملکۀ مرگ تقديم کردند… در آن روزگاران بود که خداوندگار گيلگمش درگذشت. پسر نين سون پادشاه بي همتا، بي همارودو در ميان مردان کسي که از انليل، استادش، غافل نماند، آه گيلگمش، خداوندگار کولاب، درود بسيار بر تو باد.[29]


.یاحقی، محمد جعفر، فرهنگ اساطیر و داستان واره ها در ادبیات فارسی، انتشارات فرهنگ معاصر، چاپ اول 1186، ص 711 [1]

. تاریخ و تمدن بین النهرین، ص 319 [2]

. اسطوره های بین النهرینی، ص 51 [3]

. اساطیر خاورمیانه، ص 65 [4]

. پژوهشی در ناگزیری مرگ گیلگمش، ص 10 [5]

. گیل گمش، شاملو ص 9 [6]

. اسطوره های بین النهرینی، ص 51 [7]

[8] . Safra, Jacob.E, The new encyclopedia britanica, vol 24, p 102

. حماسۀ گیلگمش، ص 25 [9]

. تاریخ و تمدن بین النهرین، صص 319و320[10]

[11] . Aruru

[11] . Enkidu

. اساطیر خاورمیانه، ص 66 [11]

. فرهنگ اساطیر آشور و بابل، ص 97 و 98 [14]

[15] . Huwawa

[16] .Humbaba

[17] .Amanus

. اساطیر خاور میانه، صص 67 و 68[18]

. اساطیر خاور نزدیک، ص 69 [19]

پدر ایشتر[20]

. اساطیر خاور میانه، صص 68و69 [21]

[22] . Utnapishtim

. اساطیر خاور نزدیک، ص 77 [23]

. فرهنگنامۀ خدایان، دیوان…، ص 154 [24]

. اساطیر خاورمیانه، ص 72 [25]

. اسطورۀ ازیریس، ص 115 [26]

. حماسه گیلگمش، ص 119 [27]

. اسطوره ازیریس، ص 116 [28]

حماسۀ گیلگمش، ص 110 [29]

You might also like
10 Comments
  1. Yamary says

    YD0lHl Good point. I hadn’t thought about it quite that way. 🙂

  2. محمد رضا says

    با وجود خلاصه بودن مطلب,اما جامع و مفید بود.سپاس

  3. negar says

    on chizi k man mikhastam nabod
    aaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaah

  4. amir says

    این نظر منه تمامی افسانه ها واقعی اند

  5. مهسا مقرب says

    مطالب بسیار مفید و جالبی بود . متشکرم

  6. م says

    ممنون

  7. pentram says

    شیطان پرستا با گیگلمش عشق میکنند

    1. Amir says

      واقعا با شنیدن اینکه به کسی که به وجود گیلگمش یا هرکس دیگه ای که زندگینامه ش مخالف اسلامه میگن کافر خندم میگیره
      تویی که به اونا میگی کافر فقط داری از روی تعصب حرف میزنی اون آدمی که این شخصیت هارو می‌شناسه تعصب نداشته و خودش دنبال حقیقت گشته نه مثل بعضیا که دارن دینی رو که از نسلشون براشون گذاشته بدون تحقیق قبول میکنم بهتره الان اون آدمی که در مورد دینش تحقیق نمیکنه و ازش دفاع می‌کنه چه فرقی با ادیانی مثل یهود یا مسیح داره که میگه اسلام کامله
      خودتون یکم فکر کنید به این حرف ها و بدون تعصب

  8. FranklinReid says

    😀 thank you so much for this amazing website me and my sept admired this message and sixth sense

  9. BrennanJaime says

    😃 thank you so much for this amazing website me and my class best-loved this depicted object and sixth sense

Leave A Reply

Your email address will not be published.