اگر اسطورهها داستانهايي دربارة خداياناند، در آيين هندويي، مشكل بتوان داستاني يافت كه حالت اسطورهاي نداشته باشد. در آنجا، شمار خدايان افزون بر تعداد انسانهااند. يك اروپايي حيرتزده، قرنها پيش، دربارة هند چنين گفته است: «مرز ميان انسان و خدايان در هند، به مثابه تيرگي و ابهامي است كه خط دود هواپيما در آسمان ايجاد ميكند.» در هند، انسان به عنوان شاه، راهب يا زاهد، صاحب نيرويي الهي ميشود. خدايان به نوبة خود، همانند انسانها درگير مشكلات زميني، بنيانگذاري ضريحها، نجات پيروان دردمند و نيز سرگرم بازيها بوالهوسانة خويشاند، زيرا خدايان هندويي ترجيح ميدهند آن عمل را به صورتي افراطي و بر روي زمين انجام دهند تا در بهشت. آنان، مسير بهشت تا زمين را به مانند مسير زمين تا بهشت ميپيمايند.
خدايان در هند بر انسانها برتري ندارند، فقط قدرتمندترند و همين نيروهاي استثنايي، به آنان اجازة افراط در اعمال شرارتآميز ميدهد: نيروي الهي به صورتي خداگونه موجب تباهي ميشود. ديوها، به عنوان سومين بخش اين نمايش اسطورهاي به شمارند و تمايزشان از خدايان و انسانها امري مشكل به نظر ميرسد. ديوان، از لحاظ هيأت ظاهري، تغيير شكل مييابند و گاه جانورديس ميشوند (به صورتهاي جانوري). اما اكثر آنها، به مانند خدايان، انسان گونهاند. گاهي اوقات ديوان، از لحاظ رفتاري، شرورند (به ويژه طبقات پستتر آنها، سرسپردگانشان، ديوان خونآشام و اشباح گوري)، اما برخي از آنها، از خدايان نيز پرهيزگارترند. اصلي كه به موجب آن به عنوان ديو شناخته ميشوند، دشمني آنان با خدايان است و گاهي همين امر سبب خصومت آنها با انسانها نيز ميگردد، اما هنگامي كه خود خدايان با انسان در تعارض قرار ميگيرند ـ كه گاه چنين ميشود ـ وفاداري ديوان پيچيده و دچار تزلزل ميگردد.
به هر صورت، هندوها، خود قادرند تا انسانها را از خدايان تميز دهند، حتي در مورد انسان ـ خدايان نيز به همين گونه است و برخلاف ميراها، خدايان پلك نميزنند و عرق نميكنند، پاهايشان زمين را لمس نميكند، تاج گل آنها، هرگز پژمرده و كثيف نميشود. خدايي در هند از لحاظ توالد و توارث به مانند حكومت اشرافي در اروپا، عمدتاً يك پديدة تاريخي است. خدايان پيوسته خدا بودهاند، يعني آناني كه نامشان در متون كهن مقدس و گرامي داشته شده، يا كساني كه نامشان از طريق سنتهاي بومي برجاي مانده است، يا كساني كه نامشان از طريق نيايشان، بازشناخته ميشود. پرستشگاهها هرازگاهي تغيير مييابند و برخي اوقات خدايان جديد، به زور، وارد آن جا ميشوند، اما آنان بايد توسط روايتها، مشروع و قانوني اعلام گردند، بدين معنا كه آنان يا بايد از نسل خدايان كهنتر بوده، يا اسلاف آنها با خدايان كهن ازدواج كرده باشند.
| نمودار زماني
تاريخهاي تخميني |
|
| 1500 پيش از ميلاد | حملة اقوام هند و آريايي به شمال غربي و فتح تمدن درة ايندوس: تدوين ريگ ودا |
| 1500-500 پيش از ميلاد | پيش روي آرياها به سوي جنوب شرقي، فراسوي دشتهاي هند شمالي و در طول درة گنگ. برقراري فرهنگ سنسكريت (برهمانا). تدوين برهماناها |
| 500 پيش از ميلاد | برقراري فرهنگ سنسكريت در قلب سرزمين خود در دشت مركزي گنگ: ظهور بوداييگري |
| 500 پيش از ميلاد تا يكم ميلادي | گسترش بيشتر در سوي جنوب در شبه جزيرة هند، به سريلانكا (سيلان) و به سوي شرق تا بنگال و آسام |
| 1-500 ميلادي | رفتن فرهنگ سنسكريت به برمه، تايلند، كامبوج، سوماترا و جاوه از طريق دريا: تصنيف پوراناها |
