با وجود تلاشهايي كه طي دو قرن، دربارة اسطوره و دين اقوام شمالي، صورت گرفته است اما، گسترة باور پرستشي آنان هنوز به زحمت، قابل دريافت است. هرگونه تصوري از اقوام شمالي از گوش فرادادن به متون ادّا و حماسههاي اسكانديناويايي، به مفهوم آن كه اين مطالب بتوانند حاكي از باور قلبي آنان بوده باشد، خطاست، مطالب مكتوب، نقش كماهميتي در امر باورهاي آنان برعهده دارد. دربارة الگوهاي نيايشي، موضوعات زيادي در دست نيست، اما بدون ترديد، همة مفاهيم نيايشي با فصلها، آهنگ طبيعت و جوامع كشاورزي مربوط بوده و همة آنها، عمدتاً، به سوي خدايان و ايزد ـ بانواني كه مسئول باروري در طبيعت بودند، كشيده ميشدند. در نيمة زمستان، جشنوارههاي مهمي برپا ميشد كه ردپاي برخي از آنها، در مسيحيت كنوني و جشن سال نو نيز، مشاهده ميگردد. زيربناي اين نگرش، پيوسته، در جهت حفظ كمك نيروهاي طبيعت بوده است. پرهيزگاري در مفهوم متداول و قابل درك امروزي، احتمالاً، نقش چنداني نداشته است.
نغيير دين مردم ژرمني به مسيحيت، روندي كُند و آرام داشت. در آلمان و بريتانيا، افراد بسياري، و نه همة آنها، تا قرن هشتم مذهب خود را تغيير داده بودند. ايسلند در سال 1000، رسماً مسيحي شد و نروژ نسبتاً زودتر، و سوئد تا دو قرن بعد از آن، به مسيحيت گرويد. در اين فرايند، كشاورزان و رعايا خدايان خود را تغيير دادند، اما الزاماً، باور ديني خود را عوض نكردند. رفتار آنان نسبت به جهان غيرقابل رؤيت، شايد به همان صورت اصلي باقي ماند. اكنون بسياري از آيينهاي فصلي را انجام ميدهند، روني يا الفباي ژرمني نيرو و، راز خود را محفوظ ميدارد. اماكن مقدس، تقدس خود را دارند. خدايان بزرگ از تخت خود پايين كشيده شدند و اسطورهها از حركت باز ماندند. و اگر به خاطر آثار اسنوري و استورلوسون نبود، بدون بر جاي نهادن اثري، از بين ميرفتند.
دليل مسيحي شدن شمال تقريباً آشكار است. زيرا از يك طرف، تغيير مذهب، اسكانديناويا را، بخشي از اروپاي كاتوليك به حساب ميآورد و از طرفي ديگر، مسيحيت مبشّر امنيت بعد از مرگ بود كه دين كهن، تأمين كنندة اين امنيت نبود و در مبارزة ميان «مسيح سفيد» با تور و اودين، مسيح به پيروزي رسيد.
سرانجام، اسطورههاي كهن شكست خوردند، زيرا جديت و هماهنگي ميان آنها وجود نداشت. اودين خائن بود، ولي مسيح چنين نبود. تور ميتوانست فريبكاري كند، مسيح نميتوانست. فري و فريا نيروي زيادي در جهان داشتند، ولي در فراسوي آن، ضعيف به شمار ميرفتند. دين كهن، از لحاظ آيين و نظم، داراي مركزيتي نبود و به مثابه آميزهاي از عناصر و اعمال جداگانهاي به شمار ميرفت كه براي مبارزه و متحيّر ساختن ما، بر جاي ماند. اما اكثراً، در ميان ما انسانهاي معاصر، بازگشت به خاطرهها وجود دارد، يعني ما مردان و زناني را به ياد ميآوريم كه براي مدت زماني، بدون كشيدن بار تقدير، تو را ستايش ميكردند، زيرا به قدرت خود ايمان داشتند.
ريچارد كاونديش،اسطوره شناسي:دايرهالمعارف مصوّر اساطير و اديان مشهور جهان، ترجمهي رقيّه بهزادي، تهران،نشر علم،چاپ اوّل،1387