به نظر ميرسد كه غالب مردم آفريقا، به تعدادي از خدايان اعتقاد داشتند. هر ديني معبد خدايان خود را داشته و اين خدايان ملي، به مانند خدايان يوناني، متعلق به خانوادة واحدي بودهاند. در آفريقاي استوايي پژواكهاي جالبي از دين كهن مصري به گوش ميرسد. اسب آبي، روزگاري به عنوان يك ايزد ـ بانو، يعني بارونگا در موزامبيك جنوبي، ستايش ميشد كه يادآور تائورت، خداي بومي مصر بود، كه به صورت اسب آبي پرستيده ميشد. مار كه در مصر باستان نمادي از سلطنت به شمار ميرفت، درست با عملكردي مشابه، در ميان زولوها و ساير اقوام آفريقايي، معمول بود. مطلب روح ـ رود، در بسياري از نواحي آفريقا، تشابهاتي با اوزيريس خداي نيل در مصر و آلور در زئير دارد كه آن را، به عنوان خدا تقديس ميكردند.
بسياري از مبلّغين غربي در پرتو باورهاي خود، سعي در نوشتن مطالبي دربارة مذاهب بومي آفريقا مينمودند و تمايل داشتند كه به انديشة وجود يك خداي برتر، دانا و عظيم كه در آسمان زندگي ميكند، پر و بال بدهند. ساير خدايان، به عنوان ايزدان محلّي و غيرمهم تلقي ميشدند، درست به مانند دين يوناني كه زئوس خداي اصلي به شمار ميرفت و چندين خداي بومي نيز مطرح بودند. بيشتر مردم آفريقاي جنوبي و استوايي، وجود يك خداي عظيم، يا به گونهاي بهتر، يك خداي آسماني را پذيرا بودند كه در ارتباط با رعد و آذرخش است، اما اين باور، اعتقاد به ايزدان ديگر را نزد آنان، كمرنگ نكرد. بالغ بر بيست خدا، براي مردم اوگاندا، فهرستبندي شدهاند. اما بيشتر كشورهاي آفريقايي، گروهي خدايان متواضعتر يا محبوبتري را ميستايند. خورشيد و ماه غالباً به عنوان خدا مطرح شدهاند و ماه هنوز اثراتي از شخصيت زنانة خود را، در آفريقاي غربي، حفظ كرده و از نظر بانتوها، قدرتمندترين الهه، خود زمين است.
برجستهترين موجودات ايزدگونه در آفريقاي مركزي و جنوبي عبارتند از: زمين، خورشيد، ماه و اوقيانوس اتلس. و در زئير، جنگل، مهمترين هستي ايزدي به شمار ميرود. اينان خدايان نيكاند، اگرچه گاه خورشيد نقشي دوگانه دارد: بدين مفهوم كه موجد هستي و گاه، موجب خشكسالي و مرگ ميشود. زمين، پيوسته، ايزد ـ بانويي مؤنث به شمار است و به سرسپردگان خود، كه از وي اطاعت ميكنند، مهر ميورزد، ولي براي كساني كه از وي اطاعات نميكنند و به وي كمتوجهاند، بدترين پادافراهها را در نظر ميگيرد. وي همسان ايسيس در اساطير مصري است.
جنگل، به صورت ايزدي اسرارآميز و گريزنده است. جنگل همه گونه چيزهاي مورد نياز ساكنان را دارد: خوراك، آشام، چوب، پوست درخت و الياف گياه براي جامه، گياهان رونده جهت ساختن رسن و تناب و تله، ريشهها و افشرهها براي ساخت دارو. برخي از اقوام آفريقاي مركزي جنگل را، زيستگاه خدايان و جهان ديگر ميدانند يعني آن جا كه ارواح در آن، سكونت دارند. يعني جايي كه هر كس مايل باشد ميتواند در آن وارد شود و ميبايستي محتاطانه، مراسم ويژهاي را اجرا نمايد. جنگل همچنين، مسكن ديوان كوتولة پليد است كه گوشت را ميبلعند و استاد جادوگري به شمار ميروند.
كشيدن خط واسطي ميان خدايان و ارواح، كاري دشوار است و به طور كلي، خدايان، در مقايسه با ارواح، داراي حالات انساني بيشترياند و خود را در معيار بالاتري نشان ميدهند. تعداد بيشماري از ارواح بومي در جنگل و چاهها زندگي ميكنند و فقط به توسط مردم محلي پرستش ميشوند. در يونان باستان خدايان محلي و ارواح در جنگلها و چاهها به سر ميبردند، اما به همانگونه كه روح يوناني با آگاهي ملي رشد و گسترش يافت، با الگوهاي دين متداول يوناني در آميخت ولي در آفريقا براي دستيابي به چنين فرايندي، زمان لازم وجود نداشت تا آن كه آنان با اسلام و مسيحيت آشنا شدند و همچنين، ورود نيروهاي استعمارگر كه براي قبايل، مرزهاي ويژهاي تعيين كردند، و در نتيجه، بسياري از مناطق آفريقا از يكديگر جدا شدند (مثلاً كنگو به چهار بخش، براي استعمارگران تقسيم گرديد. دو بخش براي پرتقال، يكي براي بلژيك و يكي براي فرانسه) و بدين لحاظ بود كه دين ملي، به شدت سركوب شد.
منبع:ریچارد كاونديش،اسطوره شناسي:دايرهالمعارف مصوّر اساطير و اديان مشهور جهان، ترجمهي رقيّه بهزادي، تهران،نشر علم،چاپ اوّل،1387
mamnoon az matalebe jalebetoon.movafagho moayad bashid